ئەڤ ڤەکۆلینە باس ل دوو چەمکێن سەرەکی د ناڤ کۆمەلگەها ئێزدیان دا دکەت، ئەو ژی “پیرانی” و “شەرعەت” یان “شەریعەت” و “شەرع” نە. مەرەم ژێ شرۆڤەکرنا رەسەنییا پهیڤا “پیرانی” یە وەک شەرعێ رەسەن و ناڤخۆیی یێ ئێزدیاتیێ و دیارکرنا چاوا وشەیا “شەرع” وەک دەستەواژەیەکا دخیل و نوی هاتیە جهێ وێ گرتیە.
پەیڤێن سەرەکی: پیرانی، شەرع، ئێزدیاتی، قەول، خودان.
د قەولێ چارشەمبوویێ دا هاتیە دیارکرن:
یا تاوسی مەلەک تە ئەڤ دنیا ب پیرانی کر
و شۆلا بێ پیرانی تە وندا کر
ئانکو تشتێ ب پیرانی هاتیە قەبوولکرن و یێ بێ پیرانی نەهاتیە جێبەجێکرن.
١. دەسپێک:
د هەر ئایین و کۆمەلگەهەکێ دا کۆمەکا رێسا و یاسایێن نڤێسی و نەنڤێسی هەنە کو پەیوەندیێن تاک و کۆمەلگەهێ رێکدئێخن، د زانستێ ئاین ناسیێ دا ب “شەرعەت” دهێتە ناسین.
د باوەریا ئێزدیاتیێ دا ژی ئەڤ چەمکه هەبوویە، لێ ب ناڤەکێ جودا و رەسەنتر کو “پیرانی” یە.
٢. چەمکێ پیرانیێ: بەرەکەت و رازیبوون
ژ روویێ زمانڤانی ڤە، وشەیا “پیرانی” ژ وشەیا “پیر” هاتیە دروستکرن و مەبەست ژێ چینا پیرانە وەک دەستەیا ئاینی یا بلند د ئێزدیاتیێ دا.
د ناڤ زاراڤێ گەلەری دا “پیرانی” ب دوو رامانان دهێت:
أ. پیرینی وەک بەرەکەت: ئەم دبێژین “کار ب ناڤێ خودێ و تاوسی مەلەک پیرۆز دبت”.
ئەگەر کارەک سەرنەکەڤت، رێبەرێن مە یێن ئۆلی دبێژن “ئەو کار بێ پیرینی بوو”.
ل ڤێدهرێ “بێ پیرینی” ئانکو بێ بەرەکەت، ئەو کارێ کو دوعایا پیرافات و خودانان ل سەر نەبووی.
ئەڤە دسەلمینت کو هزرا “خودانان” هەتا نوکە د هزرا ئێزدیان دا یا ساخە، ئانکو باوەری ب وێ یەکێ کو هەر تشتەکی خودانەک هەیە و دڤێت خودان لێ رازی بت دا بەرەکەت بکەڤتێ.
ب. پیرانی وەک شەرع و رێککەفتن: د کەڤن دا هەر رێککەفتن و پێکهاتنەکا جڤاکی وەک ژن ئینان و ئاشتیکرنا دوو بنەمالان یان دوو عەشیران، ب دەستەواژا “ب ناڤێ خودێ و تاوسی مەلەک و پیرانیێ” دهاتە ئەنجامدان. ئەڤ دەستەواژە ب خوە سوندەک بوو، و هەر کەسێ سەرپێچیا وێ رێککەفتنێ کر با، دگۆتن “تو ژ پیرانیێ دەرکەفتی”، ئانکو تو ژ شەرعی دەرکەفتی وەکی نهۆ دهێتە گۆتن.
کەواتە، پیرانی سیستەمەکێ یاسایی و ئەخلاقی هلگرت و چارەسەر دکرن و پەیوەندیێن جڤاکی رێکدئێخستن.
٣. چەمکێ شەرعی: دەستەواژەیەکا دخیل
پهیڤا “شەرع” یان “شەرعەت” پهیڤهكا عەرەبی یە و ژ ئیسلامێ و ئاینێن ئیبراهیمی یێن دیتر بۆ ناڤ زمانێ ئێزدیان هاتیە، ژ بەر تێکەلیا درێژخایەنا دگەل کۆمەلگەهێن دهردۆر، پتریا ئێزدیێن ئیرۆ بۆ ساناهی و نێزیکبوونێ ژ زمانێن مللەتێن دیتر، پهیڤا “شەرع” بکاردئینن، نەخاسمە ل شنگالێ ل هندەک جها کەسایەتیێن زانا و شارەزا ناڤ ل سەر هاتیە دانان وەک کەسایەتیێن شەرع زان و هەر ئاریشهكا هەبت چارەسەر دکەن و بێ دادگەهـ.
لێ ژ روویێ ئەکادیمی ڤە، بکارئینانا پهیڤا “شەرع” ل جهێ “پیرانی” نەراسته، ژ بەر دوو ئەگەران:
١. شەرع ئاماژێ بۆ یاسایەکا نڤێسی و دیارکری دکەت، لێ پیرانی د ئێزدیاتیێ دا پتر یاسایەکا زارەکی و رەفتاری یە کو ل سەر بەرەکەت و رازیبوونا خودانان هاتیە ئاڤاکرن.
٢. پیرانی رەهەندەکێ گیانی و رۆحی تێدایە، نە ب تنێ یاسا، بەلێ بکارئینانا “شەرعی” وێ رەهەندا گیانی لاواز دکەت.
٤. ئەنجام:
د ئەنجام دا دەرکەفت کو “پیرانی” پهیڤا رەسەن و ناڤخۆیی یا ئێزدیاتیێ یە بۆ چەمکێ شەرعی، ئەو تێکەلەکە ژ یاسا، ئەخلاق، بەرەکەت و دوعایا خودانان، “بێ پیرانی”بوونا کارەکی ب ڕامانا نەبوونا بەرەکەتێ و نەبوونا رازیبوونا خودێ و تاوسی مەلەک و خودانانە.
پاراستنا پهیڤا “پیرانی” پاراستنا ناسنامە و رەسەنیا زاراڤێ ئاینێ ئێزدیاتیێ یە، و پێدڤیە د نڤێسینێن ئەکادیمی دا ئەڤ جوداهیە بهێتە پاراستن.
