ناڤەندا نووچەیان – سەما
ئيرۆ 35 سال ب سەر کۆچا ملیۆنی یا خەلکێ هەرێما کوردستانێ دا دەرباز دبن. پشتی ڕزگارکرنا پتریا دەڤەرێن هەرێما کوردستانێ، سوپایێ ڕژێما بەعس ئێرش کرەڤە سەر کوردستانێ دا کو ئەو دەڤەرێن هاتینە ئازادکرن داگیر بکەتەڤە، ژبەر هندێ کۆچا ملیۆنی یا ئاکنجیێن هەرێما کوردستانێ پەیدا بوو.
دەسپێکا کۆچا مليۆنى
پشتی سەرکەفتنا راپەرینا بههارا 1991ێ و ئازادکرنا هەموو دەڤەرێن هەرێما کوردستانێ، ڕژێما گۆڕبەگۆڕ یا بەعسی هێزەکا مەزن کۆمکر و ئێرش کرەڤە سەر کوردستانێ دا کو وان دەڤەران کۆنترۆل بکەتەڤە. ژبەر ڤێ یەکێ، ب سەدان ههزار وەلاتیيان مال و حالێن خۆ بجهـ هێلان و بەرەف سنوورێن ئیران و تورکیا کۆچ کر. ئەڤ کۆچا گشتی ب “کۆچا ملیۆنی” یا سالا 1991ێ هاتە نیاسین، کو ڕەتکرنەکا ب کۆم بوو بۆ بن دەستیيێ.
10 رۆژان پشتی ئازادکرنا کەرکووکێ د سهرههلدانێ دا، ههڤسەنگیيا هێزێ هاتە گوهۆڕین و ڕژێما بەعس ل 31ی ئادارا 1991ێ ئێرشا بهروڤاژى دەست پێ کر. خەلکێ کوردستانێ د ناڤبەرا بژاردا مانێ ل بن دەستێ بەعسیان یان بجهێلانا ئاخێ دا، بژاردا دووێ و کۆچا گشتی هەلبژارت. خەلک ب پێیان، ب کۆم و ب ترومبێلان بەرەف سنووران ب ڕێ کەفتن.
دەركهفتنا بڕیارا 688 یا جڤاتا ئاسایيشێ
کۆچا ملیۆنی یا کوردان دەنگڤەدانەکا مەزن ل سەر ئاستێ جیهانی پەیدا کر. فەرەنسا ڕۆلەکێ کارا گێڕا بۆ دروستکرنا لۆبیەکێ ل جڤاتا ئاسایشێ، کو بوو ئەگەرێ دەركهفتنا بڕیارا 688 و ڕاگەهاندنا دەڤەرا قەدەغەکرنا فڕینێ.
“جەیمس بیکەر”، ڕاوێژکارێ بوشێ باب، ڕۆلەکێ گرنگ هەبوو د دیارکرنا هێلا 36 و دەرکرنا بڕیارا 688ێ دا. ڤێ بڕیارێ كارى جینۆسایدا کوردان ب سهكنينت. وەلاتێن جیهانێ هەموو ب هەڤڕا بوون کو ئەڤ تاوانێن دژی گەلێ کورد دئێنە کرن، شەرمەزاریيەکا مەزنە بۆ جڤاکێ نێڤدەولەتی و مرۆڤاتیيێ د سەدێ بیستێ دا.
دیارکرنا هێلا 36 و دەڤەرا ئارام
پشتی بڕیارا 688 و دیارکرنا هێلا 36، وەلاتیيان دەست ب ڤەگەرێ کر بۆ سەر مال و مۆلکێن خۆ. ئەگەرێ ڤەگەرێ تنێ بڕیارێن نێڤدەولەتی نەبوون، بەلکو هاندانا بەرەیێ کوردستانی و پاشان دانوستاندنێن سەرکردایەتیا کورد ل بەغدا، باوەریيەک ل دەڤ خەلکی دروست کر کو سەدام جارەکا دی وێ تاوانێ ئەنجام ناداتەڤە.
هێلا 36 و دەڤەرا دژە فڕین ئەو سنوورە یە کو نۆکە د بن دەسهەلاتا حکومەتا هەرێما کوردستانێ دا یە. “دانیال میتران”، هەڤژینا فرانسۆ میتران (سەرۆکێ وێ گاڤێ یێ فەرەنسا)، ئێک ژ وان کەسان بوو کو ڕۆلەکێ سەرەکی هەبوو دا کو فەرەنسا کێشەیا کوردان ببەتە جڤاتا ئاسایيشێ و بڕیارا دەڤەرا ئارام بێتە دان.
هەلبژارتنێن پەرلەمانێ هەرێما کوردستانێ
بڕیارا 688 ل 5ی نیسانا 1991ێ ژ لایێ نەتەوەیێن ئێکگرتی ڤە هاتە پەسەندکرن. بڕیار هاتە دان کو دەڤەرەکا ئارام ل سەری هێلا 36 بۆ کوردان بێتە دانان. هەروەسا هێزێن هەڤپەیمانان ل بنگههێ سەربازی یێ (ئەنجەرلیک) ل تورکیا هاتنە جێگیرکرن بۆ پاراستنا خەلکێ کوردستانێ، کو ب هێزا “چەکوشێ ئامادە” دهاتنە نیاسین. ئەڤ بڕیارە و پاراستنا خەلکی بوونە ئەگەر کو ل 19ی ئایارا 1992ێ هەلبژارتنێن پەرلەمانێ کوردستانێ بێنە ئەنجامدان و ل 4ی تەمموزا 1992ێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ بێتە ئاڤاکرن.