ناڤەندا نووچەیان – سەما
شارەزایهكێ نێڤدەولەتی د بوارێ جينۆسایدێ دا ئاماژێ ب وێ چهندێ دکهت، عێراق دزانت ئەگەر جينۆسايدا ئێزدييان ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی بێتە ناساندن دەرئەنجامەکێ باش دێ هەبت، بەلێ ئەو حەز ناکەت گەلێ کورد ل سەر وی ئاستێ نێڤدەولەتی ئەڤ تاوانێن بەرانبەر هاتینە کرن بێنە ناسین، ههروهسا دڤێت پەردەپۆش ژی بکەت.
ئيرۆ سێشهمبێ، 28ـى تهمموزا 2026، د. کرمانج عوسمان، شارەزایێ نێڤدەولەتی د بوارێ جينۆسایدێ دا دهربارەی دهربازبوونا 12 سالان ل سهر جينۆسايدا ئێزدييان بۆ سهما ئاماژە ب وێ چهندێ کر، ل هەرێما کوردستانێ سەرۆک بارزانی، سەرۆکێ هەرێمێ و سەرۆکێ حکومەتێ هەر ل دهستپێكێ هەموويان داخوازكر کو ئەو تاوان دڤێت ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی ب جينۆساید بێنهناساندن. چنکو ئەو تاوانێن داعشێ ئەنجامداين، تاوانێن ناڤخۆیی نین، بەلکو تاوانێن نێڤدەولەتی و مهزنن. ژ ئالييهكێ دى ڤه داخوازييێن قوربانیيان گرنگن كو هەموو قوربانى داخواز دکەن ئهو تاوان بێنه ناساندن.
سهبارهت بزاڤێن حكومهتا عێراقێ ناساندنا جينۆسايدا ئێزديان، د. كرمانج عوسمان گۆت: ب مخابنى ڤه هەر ژ دەستپێکێ و ژ سالا 2014 ڤە، حکومەتا عێراقێ ب هەموو جۆران ب ئاراستەیەکێ کار کرییە کو ئهو تاوانە ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی بێنە دادگههکرن، ئانکو نێڤدەولەتی نەئێنە کرن.مه ژی ب هەموو جۆران داخوازكرييه کو ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی ئەڤ تاوانە وەک جينۆساید بێنە ناسین. تەنانەت حکومەتا هەرێما کوردستانێ ژی د دەمێ خۆ دا بڕیارەک دەرکر و ڕابهرى لژنەیا بلند يا ناساندنا جينۆسایدێ کر کو هەموو هەول بێنە دان. د هەمان دەم دا، دەمێ خۆ دوو نامە ژی بۆ سەرۆککۆمارێ عێراقێ و سەرۆکوەزیران هاتبوونە هنارتن، کو وێ گاڤێ حەیدەر عەبادی و فوئاد مەعسوم بوون. داخواز هاتبوو کرن کو دڤێت ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی ئهو تاوانە بێنە ناسین، بەلێ ب مخابنى ڤه عێراقێ ئهو کاره نهکر.
ههروهسا رۆنكر، عێراق دزانت ئەگەر تاوان ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی بێتە ناساندن، دەرئەنجامەکێ باش دێ هەبت، بەلێ ئەو حەز ناکەت گەلێ کورد ل سەر وی ئاستێ نێڤدەولەتی ئەڤ تاوانێن بەرانبەر هاتینە کرن بێنە ناساندن، تەنانەت دڤێت پەردەپۆش ژی بکەت. حکومەتا عێراقێ هەتا نهۆ يا خەمسارە د ناسینا جێنۆسایدێ دا، و هەتا نهۆ بتنێ وەک تیرۆر مامەڵێ دگەل وان تاوانان دکەت و ل دادگەها بەرەنگاربوونا تیرۆرێ وان کاران ئەنجام ددهت.
بۆچى حكومهتا عێراقێ خهلكێ شنگالێ قهرهبوو ناكهت، د. كرمانج عوسمان دبێژت: هەتا نهۆ بابەتێ قەرەبووکرنێ ئێكلا نەبوویە، ئهو خەلکە نەهاتیيە قەرەبووکرن، چ قەرەبوویا مادی بت یا ژی مەعنەوی. دەڤەر نەهاتینە ئاڤەدانکرن و خەلکەکێ زۆر نەزڤڕینە جهێن خۆ. ديسان حکومەتا عێراقێ خەمساڕی د بزاڤێن لێگەڕیانێ دا بۆ بێسهروشوونان دا كرييه؛ بۆ نموونە حکومەتا عێراقێ هەتا نهۆ ل گەل حکومەتا سووریێ د هەماهەنگیيەکا باش دا نینە دا کو ئهوان کەسان ببين ئەڤێن ل سووریێ، کو کچێن ئێزدی نە و هاتینە ڕهڤاندن.
ل دۆر ناساندنا جينۆسايدێ ل سهر ئاستێ نێڤدهولهتى ئاشكراكر: ناساندنا وان تاوانان ب دلنیایی ڤە مفایێن زێدەتر هەنە:1.دەمێ ئەڤ تاوانە ل سەر ئاستێ نێودەولەتی بێنە ناساندن، هەموو جیهان دێ زانت، نە ک بتنێ ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی بت.2. ئەڤ تاوانە وەک جێنۆساید بێنە ناساندن، نەک بتنێ وەک تاوانەکا تیرۆرێ.3. دەرگەهی بۆ بابەتێ قەرەبووکرنێ ڤەدکەت.4. ب دهستڤهئينانا دادپەروەریيێ یە و قوربانی ژی وێ چەندێ داخواز دکەن.5. دێ بتە گەرەنتیەک دا کو د داهاتی دا ئەڤ تاوانە دوبارە نەبنەڤە، یان ئەگەر چێبوون ژی، ئەڤێ تاوانێ ئەنجام ددهت ب زانت کو ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی دێ دووڤچۆن بۆ ئێتە کرن، دێ لێگەڕیان ل سەر هەبت، ب ڕژدى دێ گرن و دەنە دادگەهێ.
شارهزايێ جينۆسايدێ تيشك ئێخسته سهر وێ يهكێ و گۆت: حکومەتا هەرێما كوردستانێ هەتا نهۆ هەموو بزاڤان دکەت، بەلێ مخابن نهۆ بابەتێ ناساندنا جێنۆسایدێ زۆر خاڤ (سست) بوویە ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی، ژ بەر شەڕێ ئۆکرانیا و ڕووسیا، شەڕێ فەلەستین و غەززەیێ، شەڕێ ئەمریکا و ئێرانی.
ههر دهربارهى كارنهكرنا ڕێكخراو و وهلاتان ل سهر كهيسا جينۆسايدێ، دياركر، نهۆ کێمتڕین ڕێکخراوێن نێڤدەولەتی و کێمتڕین وەلات کار ل سەر وی بابەتی دکەن. ل سەر ئاستێ ناوڤۆیی ژی ب شێوەیەکێ زۆر ئهو كهسێن ل سەر وی بواری کار دکەن، شارەزاییەکا باش نینە د یاسایا نێڤدەولەتی دا. هەروەسا هندەک جاران وەسا هزڕ دکەن ئەگەر کارەکى سەرکەڤت تەمام بوويه، ئێدى سهرگرت! بەلکو دڤێت وەسا بت کو دەمێ تو داخواز دکەی، پاشان دەست ب کاران بکەی و دەست پێ بکەی. کەواتە شارەزایيا ناوخۆیی ب ڕاستی يا کێمە ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی؛ ئەگەر هەبت ژی، بتنێ زمانێ کوردی یان عەرەبی دزانن. کێم کەس هەنە ل کوردستانێ شارەزا بن د دادگەهێن نێڤدەولەتی دا و شارەزا بن د زمانێن ئینگلیزی، فەرەنسی یان ئیسپانی دا.
د. کرمانج عوسمان دوپاتكر، زانکۆ هەتا نهۆ بتنێ دانوستاندنا ناڤخۆیی و نامەیێن ماستەر و دکتۆرایێ ل سەر وی بابەتی دکەن، بەلێ ئەو چەندە ژی ب وی ئاستی و ب وێ ڕێژەیێ نینە کو تێڕا بکەت. دڤێت ڕێکخراوێن جڤاكا سڤيل ب بەردەوامی کار ل سەر بکەن. حکومەتا عێراقێ ژ لایێ دابینکرنا بودجە و پارەی ڤە بۆ وی بابەتی يا خەمساڕە، ب مخابنى ڤه گاڤ ب گاڤ بابەت بەر ژبیرکرنێ دچت.