سهما
ئيرۆ ئێك شهمبوويێ 1/3/2026، 47 سال ب سەر وهغهركرنا داوييێ يا مەلا مستەفا بارزانی، ڕێبەرێ بزاڤا ڕزگاریخوازییا کوردى و سمبولا شۆڕا کوردى و سەرکردەیێ دیرۆکێ دهرباز دبن.
مەلا مستەفا بارزانی (مستەفا شێخ محەمەد بارزانی)، ل 14ی ئادارا 1903 ل گوندێ بارزان ژ دایکبوويە و د تەمەنێ سێ سالان دا بەر ھەوهكا ئۆسمانییان کەفت و پشتى ئێخسيركرنا شێخ عەبدولسەلام کو برایێ وى يێ مهزن بوو، ل گەل دایکا خۆ بۆ ماوێ نههـ ههيڤان هاته زیندانکرن.
47 سال ب سهر وهغهركرنا ڕێبهرێ زێدهتر ژ نیڤ چهرخی یێ بزاڤا ڕزگاریخوازا گهلێ كوردستانێدا دهرباز دبن، مهلا مستهفا بارزانی د قووناغهكا دیرۆكی و چارهنڤیسسازدا، خهباتا دژی داگیركهرێن خودان هێز و پشتهڤانی ههلبژارت كو گهلێ كورد ل سهردهمهكی پڕ ژ ئازارێ و مهینهتێ دژیا، ژبلی خودای و ڕهوایهتییا دۆزا وی و بهرههڤییا ڕۆلێن وی بۆ مهرگێ، هیچ پشت و پهنایهكا دی نهبوو، بهلێ ئیرادهیا ب هێز و باوهری ب خوهبوون و ڕهوایهتییا دۆزا وی، بۆ چركهیهكێ ژی باوهرییا وی سهركردهیێ دیرۆكیێ كوردان نهههژاند و میراتهكێ مهزن ژ خهباتێ دژی ستهم و زۆرداریێ بۆ گهلێ خوه یێ ستهملێكری بجه هێلا.
بارزانیيێ نهمر پشتی وهغهركرنێ ژی میراتهكێ مهزن ژ دهستكهفت و خهبات و بهرخوهدانێ بۆ گهلێ كورد بجه هێلا و شیا د خهباتا خوه دا نهیارێن كوردان ملكهچی داخوازیێن ڕهوا یێن خهلكێ كوردستانێ بكهت.
کاریزمایا بارزانیێ نەمر و کەسایەتیا وی یا خودان هەیبەت، بۆ گەلێ کودستانێ، بوو ئاوێنەیا “ئارامیێ و سەقامگیریا دەروونی ل هەمبەر تەنگاڤیان و د ناڤا سەختیێن خەباتێ و ستەما داگیرکەران دا، شیا تۆڤێ ئیرادەیەکا خوەڕستی و باوەرییەکا موکم ب دادپەروەرییا دۆزا گەلێ خوە بچینیت.
ل سالا 1920 شێخ ئهحمهدێ بارزانی، ب نوونهراتیهتییا خوه، مهلا مستهفایێ بارزانی دهنێریته باكوورێ كوردستانێ بۆ وێ چهندێ شیخ سهعیدی پیران ببینیت و ههماههنگیێ ل گهل شۆڕهشا وی دروست بكهت.
د ناڤبهرا سالێن 1931- 1932 سهرپهرشتییا هێزهكا بارزانییان كر بۆ بهرگریكرنێ ژ دهڤهرا ( مێرگهسۆر – شێروان) ل بهرامبهر هێزا داگیركارییا ئینگلیزان، د وی شهڕیدا ژ ئهگهرێ ژێهاتنا وی، ناڤودهنگییهكا مهزن ب دهستڤهئینا و شیا دهڤهرێ بپارێزیت.
ل سالێن 1943 و 1945 مهلا مستهفایێ بارزانی، سهركردایهتییا شۆڕهشێن بارزان ل باشوورێ كوردستانێ كر.
ل 22/1/1946 بارزانیێ نهمر پشكداری د ڕێوڕهسمێ ڕاگههاندنا كۆمارا كوردستان یا دیموكراتی ل مههابادێ كر و ژ ئالیێ قازی محهمه، سهرۆككۆمارێ كوردستان هاته دهستنیشانكرن وهكو فهرماندهیێ لهشكرێ كۆمارا كوردستان و پلهیا جهنهرالێ سهربازی پێ هاته بهخشین.
ل 16 ئاب 1946، مهلا مستهفایێ بارزانی پارتی دیموكراتی كوردستان دامهزراند و وهك سهرۆكێ وێ پارتێ هاته ههلبژارتن، پاشی ل ههموو كۆنگرهیێن وێ حزبێ، وهك سهرۆكێ پارتی هاته ههلبژارتن.
پشتی نسكۆیا كۆمارا كوردستان، ل 1947 چوونا دیرۆكییا بهر ب ئێكهتییا سوڤیهتی یا جاران دهستپێكر، بارزانیێ نهمر بهرههڤ نهبوو خوه ڕادهستی دهستههلاتا شاهنشاهییا ئیرانێ بكهت، لهوما ئهو ل گهل پتر ژ 500 خهباتكهرێن كورد، بهر ب ئێكهتییا سوڤیهتی چوو و د ڕێكا چوونێ دا ڕوو ب ڕوویێ لهشكرێن ئیراقێ و ئیرانێ و توركیا بوون، بهلێ ل دوماهیێ شیان ل ڕۆژا 17/6/1947 ژ ڕووبارێ ئاراس دهرباز ببن و بگههنه ئێكهتییا سوڤیهتی.
میرات و ڕێبازا پیرۆزا بارزانیێ نەمر، ئەوا ل سەر بنەمایێن کوورێن خوداناسیێ، مرۆڤدۆستی و دادپەروەرییێ هاتیە ئاڤاکرن، کو تێدا کەرامەتا مرۆڤی، د سەر هەمی پیرۆزییان ڕا دهێتە دیتن، ب درێژاھیا خەباتا خوە یا بێ ڕاوەستیان دا ڕەنگڤەدابوو.
بارزانیێ نەمر د قۆناغەکا دژوارا مێژوویێ دا، دەما کو جەنگێ سار سێبەرا خوە ب سەر ھەموو کوژیکێن جیهانێ دا بەردای و بەرژەوەندیێن زلهێزان بووینە سەنگێ مەحەک بۆ ڕەوایەتی و چارەسەریا ھەمی کێشە و ئالۆزیان، بارزانییێ نەمر د وێ هەڤکێشیا ئاسێ و ئاڵۆز دا، سەنگ و پێگەهێ دۆزا ڕەوایا گەلێ خوە پاراست و ئالنگارییا کەتوارێ جیۆپۆلیتیکی یێ کوردستانێ کر، ب وێ یەکێ ژی شیا ئومێدا مان و سەرکەفتنێ بۆ مللەتێ خوە ڤەگەڕینیت.
بارزانییێ نەمر، ل پال سەرکردایەتیا نەتەوەیی، مرۆڤپەروەری ب بنەمایێ هزر و فەلسەفەیا خوە ددیت و ب کریار، ب دێژاھیا ژیانە خوە، ئەو باوەری پەیرەو دکر، چ جاران جوداهی د ناڤبەرا پێکهاتە، ئایین و ئایینزایان دا نەدکر. هەلویستێ وی یێ مێژوویی د ژییێ گەنجاتیێ دا، دەما ب هەژمارەکا چەکداران ڤە، د هەوارا سەرکردەیێ ئەرمەنی (ئاندریانیک ئۆزانیان) دا چووی و ئەو و خێزانا وی ژ کوشتارا ئۆسمانییان ڕزگارکرین، بەلگەیەکێ زیندیێ مرۆڤدۆستیا ڤی زاتێ مەزنە.
شۆڕشگێری ل دەڤ بارزانی ب رامانا دادپەروەرییا گشتی و “یەکرێزییا نەتەوەیی دهات. بەرهەمێ ڤێ باوەرییێ بوو، وەک چەوا ل سالا ١٩١٩ێ، ب سەرکێشییا ٣٠٠ جەنگاوەران بەرەڤ سلێمانیێ ب ڕێکەتی بۆ پشتەڤانییا شۆڕشا شێخ مەحموودێ حەفید.
ھزرا وی یا پێشوەخت بۆ پاراستنا ژینگەهێ کو سەرچاڤێ خوە ژ کانیا زەڵاڵ و پڕ دەولەمەندا کەلتوورێ کوورێ بارزان، وەک ئەمانەتەکێ خودایی وەرگرتبوو، نیشانا پەیوەندی و گرێدانا وی یا ڕوحی بوو، ب پیرۆزییا ئاخ و سروشتێ وەلاتی.
ژ شۆڕشێن بارزان تا ڕاگەهاندنا کۆمارا کوردستان ل مهابادێ و ئەو قوربانێین مەزنێن دبەر پاراستنا وی دەستکەفتیێ نەتەوەیی داین، و دامەزراندنا پارتیا دایک ( پارتی دیموکراتی کوردستان ) ل سالا ١٩٤٦ێ، بارزانیێ نەمر ل پێشەنگیا خەباتا ڕێکخراوەیی و ستراتیژی یا بزاڤا ڕزگاریخوازیا گەلێ کورد دھێلیت.
ڕێپیڤانا مێژوویی یا بارزانیێ نەمر و ٥٠٠ ھەڤالێن بۆ ئێکەتیا سۆڤیەت، نە بتنێ لاپەڕەیەکێ زێڕین و پڕشەنگدارێ خەبات و خۆڕاگریی و ڕەتکرنا کەتوارێ شکەستن و ڕادەستبوونێ بوو، بەلکو وەرچەرخانەیا دیرووکی بوو، د ئاراستەیا دۆزا ڕەوایا گەلێ کوردستانێ دا، نەمازە دەرێخستنا پرسا کوردی ژ چارچۆڤەیێ وێ یێ بەرتەنگ و دائێخستیێ ناڤخۆیی، بەرەف ناڤەندێن نیڤدەولەتی.
هەلگیرساندنا شۆڕشا مەزنا ئەیلۆلێ ب ڕێبەرایەتیا بارزانیێ نەمر، کو تاکە شۆڕشا سەرتاسەریا گەلێ کوردستانێ بوو، سەلماندنا وێ ڕاستیێ بوو کو ماف ب حیکمەت و خۆڕاگریێ و قوربانیدانێ دهێنە ستاندن.
ھەر ژ ئەنجامێ وێ حیکمەت و گیانێ خۆڕاگریا بارزانیێ نەمر د ناڤ گەلێ خوەدا چاندی، ڕێکەفتنا ١١ ئادارێ، وەکو بەلگەیەکێ مێژوویی لێ ھاتە بەرھەم و دوژمن نەچارکر کو بۆ جارا ئێکێ د دیرووکا ھەڤچەرخا گەلێ کوردستانێ دا، دانپێدانێ ب بەشەکێ مافێن گەلێ کورد بکەت.
بەری ٤٧ سالا ل ڕۆژەکا وەکی ئەڤرۆ ل ١ی ئادارا ١٩٧٩ێ ڕحا پاک و پیرۆزا بارزانیێ نەمر بەرەڤ دلۆڤانیا خودایێ خوە فڕی، بازانیێ نەمر وەکو جەستە ل ناڤ گەل و وەڵاتێ خوە بارکر، لێ میراتەکێ مەزنێ ھزری و فەلسەفی و دەولەمەند ب بەھا و پرەنسیپێن شۆڕشگێری، مرۆڤایەتی، ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری ل پاش خوە ھێلا، لەوما ل ڕۆژا وەفاتا وی، ب سەدان هزار وەفادارێن ڕێبازا وی ژ هەر چار پارچەیێن کوردستانێ ل ڕێوڕەسمێن بخاکسپارتنا وی ل گۆرستانا شنۆ ل ڕۆژھەلاتێ کوردستانێ ئامادەبوون، و پەیمانا بەردەوامیێ ب وێ ڕێبازێ نووکرەڤە.
پشتی ڤەگوھازتا ڕوفاتا وی یا پیرۆز دگەل ڕوفاتا کاک ئیدریسێ ھەردەم ساخ بۆ ھەمبێزا بارزانا لاندا شێران دا، ژ وێ ڕۆژێ وەرە مەزارگەھێ نەمران، ب وێ سادەیا خوەیا خوەزایی، بوویە قیبلەگەھا نیشتیمانپەروەرێن ھەر چار پارچەیێن کوردستانێ و جیھانێ.