رۆژا ئێکی ئەیارێ یان رۆژا کریکارێن جیهانی د هیتە ناسین ل سەرتاسەری جیهانێ ب گرنگترین رۆژا نێڤدەولەتی، کو جیهان هەمی رێزێ ل ڤێ رۆژا کرێکاران دگرن ژبەر ماندووبون و خەباتا کریکاران حەڤ رۆژ دبیتە چەژنا کرێکاران، رۆژا جیهانی یا کرێکاران رۆژەکا بێهنڤەدانا فەرمی ل گەلەک وەلاتێن جیهانێ دهێتە ناسین و تێدا پشتبەستن ب مافێن کرێکاران و تێکۆشینا وان دهێتە کرن،ژبەر کو کرێکار بنەمایێ هەر چڤاکەکی نە و بێی وان هیچ پێشکەفتنەک دروست نابیت ، ل چڤاکێ کوردستانێ ژی ڤێ رۆژێ بەرز و پیرۆز ڕادگرین ، ژبەر کو کریکارێن کوردستانێ وەکو بەشەکی زیندوویی ئاڤەدان و نەڤەقەتیایی ل هەمی قوناغێن بزاڤا ئازادیخوازا گەلێ کوردستانی دا رۆلەکی کاریگەر هەبینە نەخاسمە ل ڤێ قۆناغا ئاڤەدانکرنا کوردستانێ ژی هەمان رۆلێ جاران هەبینە ژ بو گەشەکرنا کوردستانێ .
ئەڤ رۆژە دکەڤیتە وێ چوارچوڤەیێ:
مێژوو: ئەڤ رۆژە بۆ بیرئینانا خەبات و داخوازێن کرێکاران بۆ کێمکرنا دەمژمێرێن کاری (بۆ ٨ دەمژمێران) ل سالا ١٨٨٦ ل ئەمریکا ل باژارێ شیکاغوو هاتە دیارکرن و ل كۆنگرەیێ پاریس سالا 1889 ب فەرمی ئێكێ ئەیارێ هاتە دەستنیشانكرن بۆ رۆژا كرێكاران وەک شۆرەشەکا کریکارە دژی زۆرداری و ستەمە کو کرێکاران پێدا دەچوون، د ئەنجامدا (٥٠) کریکار بوون قوربانی و ئەڤ خەبات و بەرخودانا کریکاران بو ئەگەرێ مەزنترین گۆرانکاری بو مافێ کریکاران ل جیهانێ هەر وەسا بو ئەگەرێ هندێ سەندیکا بهێن دامەزراندن و بەرەڤانیێ ژ ماف و کارێ کرێکارا بکەن ، و بتە وەک رۆژەکا بێهنڤەدانا فەرمی ل گەلەک وەلاتێن جیهانێ دهێتە ناسین و تێدا پشتبەستن ب مافێن کرێکاران و تێکۆشینا وان دهێتە کرن . ل کوردستانێ و عێراقێ: ئەڤ رۆژە بهینڤەدانا فەرمی یە و ب فەرمی تێ ساخکرن، هەر بوزانین ل سالا ١٩٢٤ێ پێکول هاتەکرن بو دروستکرنا کۆمەلەکێ ل عیراقێ ژ بو بەرەڤانیکرن ژ مافێن کرێکاران لێ تا کو سالا ١٩٢٩ بفەرمی کومەلەک بناڤێ ( جمعية اصحاب الصنائع) هاتە دروستکرن، ل سالا ١٩٣٣ ئەڤ کۆمەل هاتە گهۆرین ژێر ناڤێ(ئێکەتیا کریکارێن عیراقێ )، قوناغ بو قوناغێ تا کو سالا ١٩٥٨ ئیکەم کونگرێ (سەندیکا کریکاران )ل عیراقێ هاتە بەستن جهێ شانازیێ یە ئەڤ رۆژە هێشتا وەک هێمایەکێ تێکۆشینێ بۆ دادپەروەریێ ل سەر کار و مافێن کرێکاران ل جیهانێ و کوردستانێ و عیراقێ تێ دیتن.
سەرهاتیا نوو: سالانە، کرێکار و سەندیکا ل رۆژا ( ١) ێ ئەیارێ ب خۆپیشاندان و چالاکیان داخوازا مافێن خۆ دکەن بو باشتر کرنا ژین و ژیارا هەر کریکارەکی هەبیت و بلندکرنا مووچەی، و باشکرنا کارەبێ د هەر بوارەکی هەبیت ل وەلاتی هتد. ل گەلەک وەلاتان، ئەڤ رۆژە دکەڤیتە د خزمەتا کرێکاران دا بۆ تێگەهشتن ل ئاریشێن وان.
هەر وەسا ل بتریا وەلاتێن جیهانێ وەکی ل ( عیراقێ و فرنسا و ئەلمانیا) دبیتە بیهنڤەدان و کار دهیتە کرن وەک رێکخستنا کریکارا و خۆپیشاندان و چاڤدێریا مافێن کریکارا ئەڤ رۆژ دهیتە ساخکرن
ئێکی ئەیارێ : تەنها جەژنا کرێکارا نینە بەلکی :
رۆژا ئێکگرتن و هاریکاری یایە
رۆژا داخازیا ماف و دادپەروەریێ یە
رۆژا رێزلێنانێ یە ل هەموو کەسێن ب خوها ئینا خو و ب ماندووبونا خو ژیانێ دروست دکەن.
رۆلێ کریکاران : ڕۆلێ كرێكاری كێمتر نینە بەلكو تەمامكەرێ ڕۆلێ پیشەیێن یە، ژبەركو هەر تەخەك ب ڕۆلێ خۆ یێ دارایی و جڤاك یێ جودا رادبیت. چ جێوازی نینە د هەمی وان ڕۆژێن كرێكار تێدا كار دكەت و هەمی پیرۆز و بەرهەمدارن.كرێكار و كارێ وی پیرۆزە بۆ ئاڤاكرنا وەلاتان و پەیداكرنا پێدڤیێن ژیانێ بدەستخۆڤە دئینیت ژ ڤەحەواندنێ و خوارنێ و زانستێ و ساخلەمی
ئارمانج: ئارمانجا سەرەکی ژ ڤێ رۆژێ، بلندکرنا دەنگێ کرێکارانە بۆ زێدەتر زامنکرنا مافێن وان، باشترکرنا رەوشا ژیان و کاری، و رێزگرتن ل ماندووپێچانا وان
رۆژا کرێکاران دژی:
ستەم و استغلالا کرێکاران
کاتژمێرێن درێژ بێ ماف
ناداد و نایەکسانی یا کومەلایەتی و ئابووری
و پشتیوانی دکەت ژ:
دادپەروەری
کرامت و رێزگرتنا کرێکار
مافێن مرۆڤی ل کارێ
سەندیکا کریکاران ل کوردستانێ :
بێ بەرامبەر هەر تاکە کریکارەکی هەبیت ل کیژ جهی بیت داکوکیێ مافێ وی دکەت وەک ئەندام بت یان نە ئەندام بت چ ئەڤ کریکارێن ب کۆم کار د کەن یان تاک هەر چەند سەرەدەری دگەل کریکارێن تاک پچەکێ زەحمەتە لێ یێن ب کۆم باشترە، هەر چ رەکەز و ئول و نەتەوەبن ئەندان و نە ئەندام خو بەرپرسایەتیا هەر کارکەرەکی دزانت بێ جوداهی ،
هەیکەلێن سەندیکایێن کوردستانێ : وەک لق و لیژنا و نوینەراتی سەرەدەریێ دگەل کرێکارا د کەن هەگەر ژ (٥٠) کرێکاری بتر هەبن ل هەر جهەکی وەک لیژنە دان و ستاندێ دکەن هەگەر (٥٠) کەسا کێم تر هەبن وەک نوینەراتی سەرپەرشتیا وان دکەن خو ل وان دکەن خودان وەکی:
هەر کەسەکی ئاریشەک هەبیت بو وان چارەسەردکەن ،
دەمێ مافێ وی د بهیتە پێشیلکرن خو لێ د کەن خودان و بەرەڤانیێ لێ د کەن ،
داخازیەک هەبیت د رێکا ڤان لیژنا دا د گەهینن سەندیکا و چارەسەردکەن
نەخۆشیەک هەبیت یان نەساخ بیت خودانێ کاری رێزێ لێ نەگرت سەندیکا دێ چتە سەر خەتێ دێ خو ل مافێ وی کەتە خودان
ئەرکێ سەندیکا کریکاران :
١-رێکخستنا کریکارە
٢- بەرەڤانیکرن ژ مافێ کریکاران
٣- پاراستنا بەرهەمێ کریکاران
دڤێت هەر کریکارەک بهیتە رێکخستن و ناڤێ خو تۆمار بکەت داکو دەستبەرداری مافێ خو نەبیت و سەندیکا خو لێ ب کەت خودان و بەرەڤانیێ ژێ بکەت وەک کریکارەکی فەرمی و جهێ کارێ خو دا لدیف رێنمایە ساخ و سلامەت بیت و بەرهەمێ وی یێ پاراستی بیت .
کریکارێن تومارکری ل سەندیکێ :
١- ژیانا وان و کارێ وان یێ دابینکریە
٢- هەر کرێکارەکی تومارکری توشی نەخۆشیەکێ بیت د هیتە خانەشینکرن و مافێ وی ناهیتە بەرزەکرن
٣- شایستەیێن دارایی بو را د هینە زڤراندن .
ئەرکێن کریکاران : ل سەر ملێن وی و پێدڤیە جێبەجێبكەت وەك تۆماركرنا ناڤ و پێزانینێن خۆ ل دەف خودانێ كاری و رێزێ ل یاسایێن وی كاری بگرت و خیانەتێ لێ نەكەت و پێگیر بیت ب یاسایێن ساخلەمیێ و سلامەتیێ
مافێن کریکاران : كرێكار ل دەمێ كاركرنێ چاوا ماف هەنە بەرامبەری وێ چەندێ و هەر وەسا ژ مافێن وی كو نەهێتە خاپاندن بەرامبەری كریا وی و مافێ بێهنڤەدانێ و ئەندامەتیێ ژی هەبیت
مەرجێن گرێ بەستێ :
٠ دڤیت هەر کرێکارەک دەمێ کارەکی د کەتە هەگەر ژ هەفتیەکێ بتر بیت فەرە گرێ بەستەکێ دگەل جهێ کار دکەت دروست کەت ژبەر کو دا مافێن وی کرێکاری د دابینکری بن ، و بەروڤاژی دڤێت خودانێ کاری ژی وێ هەولێ بکەت گرێ بەستەکێ دگەل کرێکاری مورکەت .
یاسایێن کاری :
دیارکرنا 8 کاتژمێران کار ل رۆژێ
باشترکرنا مووچەیان
دۆخێن کارێ مرۆڤانە
دڤێت بهێن ڤەدان دناڤ بەرا هەر دوو سەعەتا دا هەبیت .
دڤێت موچەیێ هەر کریکارەکی بهیتە دان دگەل دیارکرنا موچەی چەندە و هەر وەسا هەقێ هەر دەمژێرەکێ یان رۆژەکێ چەندە، لەورا كرێكار ژ هەژی خەلاتكرنێ یە ل ڤێ ڕۆژێ و هەر دەمێ كارێ خۆ بدوماهیك ئینا دەملدەست پارێ وی پێ بێتەدان.
مافێن خانەشینی :
ژ سالەکێ دەرباس ببت ژ ئەندامەتیا خو و خزمەتا وی ژ (٣٠) سالی بتربیت و ژیێ ژ (٦٠) سالیێ بتر بیت راستە و خو د هیتە خانەشین کرن ..
ئافرەتا کریکار : هەمی ماف و ئەرک و مەرجێن کریکاریێ وەک هەڤن و ل بتریا جیها ئافرەت مل بملێ زەلامی کار دکەت بەس وەک سەندیکا داکوکیێ ل مافێ ئافرەتێ د کەت نابت کارێ قورس و گران پێ بکەت لدیف یاسایێ هەر وەسا نابت ب شەڤا کار ب ئافرەتێ بهیتە کرن هەگەر کارەک تایبەت نەبیت ژ بو بەرژەوەندیا گشتی نەبت ، هەر وەسا دەمێ ئافرەت دووگیان د بیت کارێ گران پێ بهێتەکرن و بەری زارۆک بوونێ مولەتێ وەردگرت و پشتی زارۆک بوونێ ژ ماوەیێ (٥-٦) هەفتیە بێهنڤەدانێ وەردگریت .
خالێن نەرینی یێن کریکارا :
– جهێ داخیێە هیشتە بتریا کریکارێن کوردستانێ تا کو نها داکوکیێ ل سەر مافێ خویێ کرێکاریێ ناکەن و نزانن پرسیارا مافێ خو ب کەن .
ژ بەر کو هەگەر نەبتە ئەندامێ سەندیکا کریکاران مافێ وی د هیتە سۆتن ژ گەلەک ئالیا ڤە
گرێ بەستێ دگەل خودان کاری دروست ناکەت و بێ پوتەی ل دوماهیکێ ژی کرێکار زەرەر دبیت.
رەوشەنبیریا کرێکاران :
فەرە وەرک شوپ بهینە ئەنجامدان
خولێن رەوشەنبیری و بهێزکرنا کرێکاران بهێنە ڤەکرن
کومبون دگەل کرێکاران بهینە ئەنجامدان
سەرەدان
جار جار ژ نێزیک ڤە ئامۆژگاری و رێنما بو وان بهینە گۆتن
دوماهیک گوتن ژ بو کرێکارا رۆژا ئێکی ئەیارێ هەر سال ئەڤ رۆژ بهیتە ساخکرن و هەر کریکارەکی هەبیت ئەڤ رۆژ بهیتە بهینڤەدان
دبێژینە کرێکارا : بهایێ كاری نە د وێ چەندێ دایە كا چەند كاركریە، بەلكو د جۆر و بەرهەمی و گرنگیا وی دایە بۆ نموونە ل وەلاتێن پێشكەفتی كریا كرێكارێ پاقژكرنێ و باژێرڤانیێ ژ كرێكارێن دی بهاترە. ئەگەر ئەم بهیێن و نێرینەكێ ل ئاڤاهی و مال و بازار و جادە و كارەب و ئاڤان دا بكەین ل وەلات و باژێرێن خۆ وی دەمی دێ زانین ل پشت ڤێ پێشكەفتنێ و ئاڤەدانیێ هەمیێ كرێكارێن دلسۆزن هەنە، لەورا سلاڤ و پیرۆزباهی پێشكێشی كرێكار و خزمەتكارێن مرۆڤایەتیێ و ئاڤاكرێن وەلاتان دكەین.
داخاز و پێشنیارێن کریکاران ل دنیایێ دا، بە تایبەتی ل رۆژا کریکارێن جیهانی (1ی ئایار)، زۆر جار ل سەر ئەڤان خالێن لخارێ دگەرن
1. کەمکرنا دەمێ کارێ
کریکار دخوازن:
دەمێ کارێ 8 سەعات بیت
یان کەمتر بۆ باشتر ژیان و ئارامی
2. باشترکرنا مووچە (ئەجور)
زیادکرنا مووچە ب رێژەیەک دادپەروەر
پاراستنا مافی ژیانێ ل دژی گرانبونا ژیانێ
3. دۆخێن کارێ باشتر
پاراستنا سلامەتی و ئاسایش ل جهێ کارێ
نەبوونا فشاری زۆر و مەترسی
4. مافێن یاسایی
مافی بیمە (تأمین صحی)
مافێ بهێنڤەدانێ سالانە
پاراستنا مافێن کریکاران ل دژی ستم و زۆرداری
5. رێکخستن و سندیکا
مافی دامەزراندنا سندیکایان (نقابات)
پاراستنا دەنگ و داخازێن خۆ
6. یەکسانی و دادپەروەری
نەبوونا جیاوازی (جنس، دین، نەتەوە…)
هەموو کریکار وەک هەڤدەم بن
گوتنا دوماهيكێ ژی د بێژین :
ئەڤ رۆژە دەنگێ چینی کرێکارانە، دا کو بە کرامت و رێز بژین، نە دژی کەسێکی دیاریکری