ناڤەندا نووچەیان – سەما
ئيڕۆ شهمبوويێ هێڤارا جهژنا “باتزميا پيرێ ئالى” كو تايبهت ب هۆزا چێلكا ڤهيه، سبهى رێورهسمێن وێ ل شنگال و كهمپان دێ ئێنه گێڕان و بۆ ماوێ ههفتيهكێ دێ يا بهردهوام بت.
ئەڤ جەژن ئێکە ژ جەژنێن پیرۆزێن ئێزدیان و تایبەتە ب هۆزا چێلکا (پیر – مرید)، ئانکو ئەڤ هۆزا چێلکا ڕێورەسمێن ڤێ جەژنێ دگێڕن و فەرزە ھەر مالەکا جودابت ژ ڤێ ئێلێ ڤێ جەژنێ ھەر سال بکهت.
ئەڤ جەژن د کەفتە ئێک شەمبوویا داویێ ژ مەھا کانوونا ئێکێ ھەتا ئێک شەمبوویا ئێکێ ژ مەھا کانوونا دووێ.
باتزمی، ئانکو جەژنا تاووسی مەلەک یان جەژنا پیرێ ئالی، ھەر سال ئەڤ جەژن نە ل وەختەکی دئێتە گێڕان، بەلکو کێم و زێدەھی ھەنە ڕۆژەک – دوو ڕۆژ.
رێورەسمێن ڤێ جەژنێ:
ئێک شەمبوویا ئێکێ د بێژنێ جل شۆ ئانکو ھەر مالەکا ڤێ جەژنێ بگێڕت پێدڤیە ھەموو ئەندامێن وێ مالێ سەرێ خۆ بشۆن و لەشێ خۆ پاقژکەن و ھەر مالەک پێدڤیە بەرھەڤیێن جەژنێ بکهت.
دووشەمبوو سێ شەمبوو چار شەمبوو ڕۆژینە، ئانکو سێ ڕۆژی ژ بۆ پیرێ ئالی دئێنە گڕتن وەکو خێر و فەرز.
چار شەمبوویێ دبێژنێ ڕۆژا پەز کوشتنێ ھەر مالەکا چێلکی پێدڤیە سەربرا خۆ سەرببرت ل گۆڕهی شیانێن خۆ ھندەک سەربرەکێ یان دوو یان بتر سەردبرن و ھندەک مال گولکان ژی دکەنە قوربان تنێ ژ بۆ (پاریا)، دیسا پێدڤيە ئەو سەربرێن د ئێنە سەربرین یێن ھەر مالەکێ د ساخ و ساخلەم بن ئانکو چ ئەندامێن لەشێ وان دکێم نەبن وەکو ( لنگ – چاڤ – گوھ – قوچ – گوھانێن مەمک وان .. ھتد قوربان ژی بتریا جاران (پەزە_ بزن _گولک).
پاری چينە:
ھەفت پارچێن گۆشت و ھەستینە ژ وێ سەربرا تایبەت ب پاریان ڤە دئێنە ژێڤەکرن دڤێت ئەو پاری ب زانین بێنە ژێكڤەکرن و ژێک جوداکرن.
پشتی ل رۆژا چارشەموویێ قوربان د ئێنە دان سەربرین، سێلا سەوکا د ئێتە دانان ل سەر ئاگرێ دارا و کابانیا مالێ دەست ب دروستکرنا سەوکان دکهت و یە فەرە پشتی سەربر دئێنە سەربرین ھەموو ئەندامێن مالێ ڕۆژیا خۆ بشکینن وەکو ڕێزگرتنەک بۆ پیرۆزیا جەژنێ و ھاتنا مێھڤانا.
سەوک چینە:
نانەکی تایبەتە د ئێتە دروستکرن و ھەڤیرێ ڤی نانی ب دەستێ کابانیا مالێ و بھەڤیرترشێ جەژنێ د ئێتە ستریان و پشتی ئەڤ ھەڤیر ترش د بت د ئێتە پاتن لسەر سێلا دارا و ئاگرێ دارا سەوک ژی د ئێنە دروستکرن ، ئەڤ سەوک ژی دئێنە نەقشاندن ب داراکی د بێژنێ دارکێ سەوکان رونێ پەزی یان دوھنێ پەزی لسەر وان سەوکان دئێتە رشتن و دئێتە نەقشاندن ب ڕەنگێ ڕۆژێ ئانکو تیشکێن ڕۆژێ ل سەر دئێنە نەقشاندن وەکو پیرۆزیەک بۆ ڕۆژێ و خودانێ وێ شێشمس دبێژنە ڤی نانی سەوکێن باتزمیێ یان سەوکێن پیرێ ئالی.
ھەر ژ ڕۆژا چارشەمبوویێ ئانکو ڕۆژا پەز کوشتنێ ھەتا ڕۆژا ھەفتێ ژ جەژنێ خەلکێ گوند و دۆست و ھەڤال و برادەر قەستا وان مالێن ئێلا چێلکا دکهن ئەوێن ڤێ جەژنێ دگێڕن و ھندەک جۆرێن خوارنا یێن تایبەت ل بەر مێڤانا دئێنە دانان وەکو (سەوک – گۆشت – سمات).
سەوک و گۆشت ھەر ژ ڕۆژا چارێ دئێتە دروستکرن ھەتا ڕۆژا داویێ ژ جەژنێ.
ل ھێڤارا چارشەموویێ ل سەر پێنچ شەمبوویێ شەڤ بەراتەک ھەیە دبێژنێ شەڤ بەرات خەورە و ئەڤ شەڤ بەراتە تنێ ل مالێن ئێلا بوزێرا دئێتە گرتن.
رۆژا پنێچ شەمبوویێ (سمات ) ترشک دئێتە دروستکرن.
سمات چییە:
خوارنەکا تایبەتە یە پێکھاتیە ژ دانی ئانکو گەنمێ قەشارتی – نۆکا – پارچێن گۆشت – ترشا ھەبرمان ئانکو دەندکێن ھنارا یێن ھشککری ، ئەڤ سمات ب دەستێ کابانیا مالێ و لسەر ئاگرێ داران دئێتە دروستکرن وکەلاندن و ئەڤ سمات دگەل سەوکان لسەر دەرو و جیناران و گوندیان دئێتە بەلاڤکرن و چ مێڤانێ ھاتە جەژنێ ئەڤ خوارنە لبەر دئێتە دانان.
چرا و فەتیل:
ھەموو ھێڤاریا دئێتە ڤێخستن و خەولێرە د ئێتە دانان و ئەڤ خەولێرە یە دانایە ھەتا رۆژا داویێ ژ جەژنێ و ھەر کەسەکی بچتە جەژنێ دڤێت لڤێ خەولێرێ زیارەتی بت و ھەر کەسەکی مرازەک د دلێ وی دا ھەبت وێ مرازێ دکت لبەر خەولێرێ و ھندەک مێویژ دگەل دەزۆک (دەزیک) دگەل خەولێرێ دئێتە دانان.
خەورە چییە:
پارچە نانەکی ستوورە دئێتە دروستکرن ژ (ئار_ھیکێن مریشکێن مالان – کونجی) ژ لایێ ئێلا بۆزیرا ڤە ئەڤ ھەڤیرر دئێتە ستریان ل ھێڤارا شەڤ بەراتا خەورە ھەتا دەستێن وی کەسی د قەرمن و ھەڤیر باش دئێتە ستریان و ئەو کەس ڤێ خەورێ دروست دکت دڤێت یێ باک و تەمیزبت ، ھەر کەسەکی سالەکێ چوو خلمەتا خەورە دڤێت سێ سالا بچت و دەما سێ سالا چوو دڤێت بکەتە ھەفت سال . بڤی رەنگی ھەر مالەکا چێلکا دڤێت خێرا خو ببەتە مالەکا بوزێرا و پارچە خەولێرا خۆ بینت کو ژ لایێ وانڤە ھاتیە پارچەکرن و دبێژنێ خەورێ پیرێ ئالی.
شەڤ بەرات:
ل ھێڤارا پێنچ شەمبوویێ ل سەر ئینیێ شەڤ بەراتەکا دی ل ھەموو مالێن جەژنا باتزمیێ دگێڕن دئێتە گرتن ھەر کەسەکی چاڤێ وی ل خێرێ و گرتنا شەڤ بەراتێ بت دکارت بگرت نەبتنێ ئێلا چێلکا بەلکو ھەر (ئێزدیەک – جینارەک – گوندیەک – ھەڤالەک ) دکارت وێ شەڤ بەراتێ بگرت ، ل ڤێ ھێڤارێ چرا و فەتیل ھەتا سبەھێ دئێنە ڤێخستن و ھەرکەسەکی بێتە گرتنا شەڤ بەراتێ دڤێت یێ ھێمن بت و ل بەرێ سبەھێ خوارنەک دئێتە خوارن دبێژنێ (پاری).
بڤی تەرزی جەژن یە بەردەوامە ب ھاتن و چونا خەلکێ و مێڤانا ھەتا رۆژا ئێک شەمبوویێ.
ل رۆژا ئینیێ گوندی گەلەک قەستا مالێن جەژنێ ناکەن ژ بەر کو شەڤ بەرات گرتینە.
رۆژا ئێک شەمبوویێ خوارنەک دئێتە دروستکرن دبێژنێ سەر و پێ (سەروپێچک) ل رۆژا شەمبوویێ دا دئێنە پاقژکرن و ھوورکرن و دروستکرن و ل ھێڤارا رۆژا ئێک شەمبوویێ لسەر ئاگرێ داران، ل سبەیکا رۆژا ئێک شەمبوویێ ئەو سەر و پێ دگەل ھندەک سەوکان لسەر دەرو جینار و گوندیان دئێنە بەلافکرن و لبەر مێڤانا ژی دئێنە دانان دبێژنە ڤێ خوارنێ ( تاشتێیا شێشمس).
ل رۆژا داویێ ژ جەژنێ ئانکو رۆژا ئێک شەمبوویێ رۆژەکا تایبەتە ژبەر کو ئێلا چێلکا (پیر – مرید) ئەو بخۆ دچنە جەژنێن ئێک و دوو و جەژنێ ل ئێک و دوو پیرۆز دکن و دبێژن سەرسال و باتزمیێ وە پیرۆز بن و ھەر سال بخێر و خۆشی دکن، ھەر کەسێ دلێ وان ژ ھەڤدوو مایی بت ل وێ رۆژا پیرۆز دا ل ھەڤدوو دبۆرن و دبێژنە ڤێ رۆژێ (سەرسال) .
دەزیک:
ھەر ل ڤێ جەژنێ دەزیەک دئێتە دابەشکرن ل سەر ئێزدیان دبێژنێ دەزیکێ باتیزمێ دەزیێ مالا ئادیان بابادین شێشمس مەلک فەخردین، شیخادی ئەڤ ماشە ژی دایێ کو ڤی دەزیکی بدەتا مللەتێ خو دا بھێنە پاراستن ژ ھەر قەدا و بەلایەکێ ھەر گاڤەکا تەنگاڤ بن.
دەزیک چییە:
دەزیەک یێ پێکھاتیە ژ دەزیێ سپی و سۆر دئێتـه دروستکرن ژ پەمبوو یان ھریێ و ئەڤ دەزۆکا دێ ئێتە رستن و لێک بادان ب تەشیێ ب دەستێ کابانیا مالێ و کچێن بوکر ل ڤێ جەژنا باتزمی ئەڤێن دھێنە خزمەتێ و خێرێ، ھەر کەسەکی ئێزدی و بڤێت دەمێ د ئێنە جەژنا باتزمی پیرێن ئالی دێ دەزیکەکی ل دەستێ وان کەت، دەزیک بۆ ماوەیێ سێ ڕۆژا نابت ژ دەستی بێتە دەر و تەر بت دڤێت ب ئاڤ نەبیت پشتی ھنگی دێ دانێتە مال جھەکی پیرۆز د تورکێ بەراتا ئان جھەکی باقژ دانن دەمێ بچتە رێ و روباریەکێ دێ ل دەستێ خو کەت ھەتا ب زڤرت، ھندەک ژی ڤی دەزیکی بو ماوێ سالەکێ د دەستێ خو د کەن ھندەک ژی د ستۆیێ خو دکەن و ئەڤ دەزیک بۆ ماوەیێ سالەکێ د مینت ژ جەژنێ ههتا جەژنێ.
ل ھەر ھەفت رۆژێن جەژنێ کچ و کورێن بوکر و ب رەوشت خزمەتا مالا پیرێن ئالی دکەن و ل ھێڤارا پەمبووی د ڕستن بۆ دروستکرنا دەزیکا و سەوکا د پێژن و گوشتی د قەلینن و شریناھیێ ل سەر مێڤانا دابەشدکەن.
دبێژن ئەو کەسێن خلمەتا ڤێ جەژنێ دکەن د گەھن مرازێن خۆ تایبەت کچ و کوڕ بڤی تەرزی جەژن ب داوى دئێت.