پشتی دامەزراندنا دەولەتا عیراقێ ل سالا 1921 پرانیا پێكهاتێن ئاینی و نەتەوەی داخوازا مافێن خۆ یێن رەوا كرن ، دیارە هەر ل دەستپێكێ ئاماژە ئەو بوون كو دەولەت ل سەر بنیاتەكی نەساخلەم هاتیە ئاڤاكرن ، و پێكهاتان هەست ب فەرامۆشكرنێ كرن ، گەلێ كورد ژی بێ هیڤی بوون كو ب دیالۆك و دان و ستاندن زەحمەتە ب مافێن خۆ شاد ببن.
ددرێژاهیا دیرۆكا عیراقێ دا ئێزدی وەك پێكهاتەكی رەسەن ژ گەلێ كوردستانێ تووشی گەلەك فەرمان و جینۆسایدا بوون چ وەك ئاین چ ژی وەك نەتەوە ، ژبەركو دەڤەرێن وان ژئالیێ جوگرافی ڤە دەڤەرێن ستراتیجی و دەرگەهەكی سەرەكی بوون بۆ شۆرەشێن كوردی لەوا پتر تووشی زۆرداریێ دبوون.
ل دەستپێكا شۆرەشێن نەتەوەی ئێزدیان هەولددان تەڤلی وان شۆرەشان ببن ،چونكی ئەو دەمەكی درێژ بوو ژبەر قڕ و فەرمانان دنالیان ،رەوشا وان پڕ ئالۆز بوو ، لەوا ل سالا 1943 بەری دامەزراندنا پارتی دەمێ بارزانیێ نەمر سەركێشیا شۆرەشێن كوردی دكر نامەیەك بۆ مەیان خاتوون (داپیرا تەحسین بەگ ) هنارت كو ل وی دەمی میر تحسین بەگ هێشتا زارۆك بوو، مەیان خاتوونێ سەركێشیا میرنشینێ دكر ، دان و ستاندن و نامەگوهۆرین دناڤبەرا وان دا چێبوون و ئارمانج ژڤێ دان و ستاندنێ پشتەڤانیا ئێزدیان بوو بۆ شۆرەشێ.
ئێزدی د وێ باوەریێ دابوون كو كلیلا چارەسەركرنا ئێش و ئازارێن وان تەڤلیهەڤبوونە دناڤا سیاسەتا بارزانیێ نەمردا چونكی پێشوەخت بارزانی ئی ناسكری بوو كو رێزەكا مەزن ل هەموو پێكهاتان دگرت ،لەوا ئێزدی ب جۆش و خرۆشەكا مەزن ڤە چۆنە دناڤا رێكخستنێن بارزانی دا .
ل سالا 1945 دەمێ بارزانیێ نەمر سەرەدانا بادینان دكەت و ل گەل مامۆستایێن ئۆلی و سەرۆك هۆزێن دەڤەرێ كۆم دبت ب مەرەما موكومكرنا كوردینیێ ،دڤێ سەرەدانێ دا قەستا دەڤەرا شێخان دكەت و وێ شەڤێ بوو مێڤان ل گوندێ (مرێبا ) ، مەیان خاتوون داخواز كر كو بارزانیێ نەمر ب هەڤالێن خۆڤە سەرەدانا باعدرێ ژی بكەت ، بارزانی ب ڤێ داخوازیێ گەلەك دلخۆش بوو ، بەرسڤ گەهاندە مەیان خاتوونێ كو سوبەهی نیڤرۆ دێ سەرەدانا باعدرێ كەت.
رژێما عیراقێ ب سەرەدانا بارزانی بۆ دەڤەرێ نەیە رازی بوو ، و بەرسڤ گەهاندن كو بارزانی ڤەگەرتە بارزان ،لێ بەرسڤا وان رەت كر و نامەك بۆ وان هنارت كو هەتا پرۆگرامێ وان ب داوی نەئێت ئەو سەرەدانێ ناراوەستینن،هەر د وێ رۆژێ دا نامەیەك ژلایێ شێخ احمد بارزانی ڤە دگەهتە بارزانی دەمێ ڤەكری تێدا نڤیسیە ب زووترین دەم ڤەگەرە بارزان چونكی (وەلی بەگ ) ل مێرگەسۆرێ هاتیە شەهیدكرن و رەوش یە ئالۆزە، پشتی ڤێ نامێ بارزانی خەمگین بوو ، جەماوەر و سەرۆك هۆز لێ كۆمبوون ،بارزانی بۆ وان دیاركر كو ئەو نكارت سەرەدانێ تەمام كەت ،گۆت : سلاڤێن من بگەهینە مەیان خاتوونێ و بێژنێ نكارم سەرەدانا باعەدرێ بكەم و ڤەگەریا بارزان.
دامەزراندنا پارتی دیموكراتی كوردستان ل سالا 1946 ب سەركێشیا بارزانیێ نەمر وەرچەرخانەكا دیرۆكی بوو بۆ گەلێ كوردستانێ ب گشتی و بۆ پێكهاتان ب تایبەتی ،چونكی دادوەریا جڤاكی و رێزگرتن ل بیروباوەرێن جودا جودا ژبنەمایێن فەلسەفا بارزانی بوون.
پەیوەندیێن ئێزدیان ل گەل بارزانی رۆژ بۆ رۆژێ موكومتربوون و پشتی چەندین جاران میر تحسین بەگ تووشی زیندانكرن و دوورئێخستنێ بوویی ژدەڤەرا خۆ ،قەستا بەغدایێ كر و رەوشا وی یا ساخلەمی تێكچۆ ، لەوا پشتی بارزانی ژ رووسیا زڤری ، سەرەدانا میرێ ئێزدیان ل نەخۆشخانێ كر ل بەغدا و بەرسڤ گەهاندە عبدالكریم قاسم بۆ هندێ تحسین بەگ تووشی ڤان جۆرە ئازارە نەبت و كیًشێن وی هەموو بێنە چارەكرن .
ل داویا سالا 1972 دەمێ قایمقامێ قەزا شنگال هاتیە كوشتن ، رەوش نەئارام بوو ، حكومەتا عیراقێ ب سەر خەلكێ دەڤەرێ دا گرت و دەست ب تاوان و عەرەبكرنا دەڤەرێ كرن ، پشتی ئەڤ بابەتە گەهشتیە سەركردایەتیا كوردی ،بارزانیێ نەمر كاك ادریس و جەنابێ سەرۆكی راسپاردن ب رژدی دیڤچۆنا رەوشا شنگال بكەن و دئەنجامدا مانگگرتنەكا سەرانسەری ژئالیێ خەلكێ كوردستانێ ڤە ل 25 تەباخا سالا 1973 ل سەر راسپاردێن بارزانیێ نەمر هاتە كرن بۆ پشتەڤانیا خەلكێ شنگال و ئەو پێشمەرگەیێن د چیایی دا بەرگری ژ كوردینیا شنگالێ كرین.
سیاسەتا بارزانیێ نەمر همبەر ئێزدیان دڤان تەوەران دا پتر خویا دبت :
1- نێزیكبون ل گەل ئێزدیان :
• بارزانی ئێزدی دهەژمارتن بەشەكی رەسەن ژگەلێ كورد و پەیوەندیێن وی ل گەل رایەدارێن ئۆلی یێن ئێزدیان دخورت بوون.
• هەولددا ئێزدی بەشداری كارێن سیاسی بن دچارچۆڤێ پارتی دا .
2- هاتنا ناڤ رێزێن پێشمەرگەی:
• دشۆرەشا ئەیلولێ دا هژمارەكا مەزن ژ گەنج و كەسایەتیێن ئێزدیان بوونە پێشمەرگە و تەڤلی شۆرەشێ بوون.
• گرنگیەكا تایبەت ب دەڤەرێن ئێزدیان ددا ب تایبەت شنگال و شێخان ژبەر جهێ وان یێ ئیستراتیجی بۆ شۆرەشێ .
ل داویێ بۆمە خویا دبت كو بارزانی سەركردەیەكی مەزن و داكۆكارەكی مەزن بوو بۆ هەموو پێكهاتان و ئەو رێباز و فەلسەفا پارتی ل سەر دامەزراندی رێزگرتن و پێكڤەژیان و هەڤدووقەبولكرنە ،ئێرۆ ئالا هەلگرێ وێ رێبازێ ژی جەنابێ سەرۆك بارزانی یە لەوا هەموو پێكهاتێن گەلێ كوردستانێ خۆ ب خودانێ پارتی دزانن.
ژێدەر/
1- محەمەد عەلی نازی شەرەفانی ،گۆڤارا لالش ژمارە 29 بپ135.
2- حسو هورمی ،هندەك تیرۆژكێن ژیانا میر تحسین بەگ ،بپ 136.
3- وصفی حسن ردێنی ، شنگال ، بپ37.
4- موسەدق توڤی ،گۆڤارا لالش ژمارە 15، بپ 188.
5- دیدارەك ل گەل پێشمەرگەیێ شۆرەشا گولانێ فرج میرزا ل دكیومێنتێ ئێزدی و بزاڤا رزگاریخوازا كوردی ،سالا 2023.