ناڤهندا نووچهیان – سهما
ل دوازدهههمين ساليادا جينۆسايدا ئێزدييان ل سهر دهستێ ڕێكخراوا داعش يا تيرۆرستى، سازييا ئێزدييان يا ڕهوشهنبيرى و گهشهپێدانێ ل سووريێ د پهيامهكێ دا دوپاتى ل سزادانا تاوانبارێن جينۆسايدێ و دادمهندى و قهرهبووكرنا قوربانى و ڕزگاربوويان كر.
دهقێ پهيامێ:
ساخكرنا ڤێ یادێ نه تهنێ بیرئینانا كارهساتێ یه، بهلكو پهیمانهكا نوویه كو ڕاستی زندی بێنه هێلان، دادپهروهرى بجهـ بهێت، و ئهڤ تاوانه بهرامبهر چوو گهل و پێكهاتهیهكێ دوباره نهبنهڤه.
ل سێی تهباخا 2014ێ، ڕێكخراوا “داعش” يا تیرۆریستی تاوانێن قڕكرنا بكۆم (جینۆساید)، تاوانێن دژی مرۆڤاتیيێ و تاوانێن شهڕى بهرانبهر پێكهاتێ ئێزدی ل دهڤهرا شنگالێ و ژمارهكا دهڤهرێن دی يێن ئاكنجیبوونا ئێزدیيان ل ههرێما كوردستانا – عێراقێ ئهنجامدان، كو دبنه ئێك ژ خرابترین تاوانێن چهرخێ بیست و ئێكێ بخۆ ڤه دیتین.
ئهڤ تاوانه ل سهر سڤیلێن ئێزدی هاتبوونه كرن ب مهرهما ژناڤبرنا وان ب تهمامی، ب ڕێيا پێشێلكاريیێن گران و دارێژتی كو ئهڤه ل خۆ دگرتن:
کوشتنا ب قهست و سێدارهدانا ب كۆم.
ئێشاندن (شكنجه) و ڕهفتارا زۆر و دۆر ل مرۆڤایهتیێ.
كۆچبهركرنا ب زۆری و بێسهروبوون.
کۆلهكرن و بازرگانیكرن ب مرۆڤان، ب تایبهت كۆلهكرنا ژن و كچكێن گهنج و كڕین و فرۆتنا وان ل بازاڕێن كۆلهفروشیا.
توندوتیژیا سێكسی، ب زۆرداریا سێكسی و شووكرنا ب زۆری ڤه.
چهكداركرنا ب زۆری يا زاروكان و شۆشتنا مێشكێ وان و مهشقێن سهربازی و ئاژۆتنا وان بۆ پشكداریکرنێ د كاریگهریێن شهڕی و كریارێن خۆكوژیدا.
وێرانكرنا مولك و مالێن سڤیلان، و تێكپێدانا مهزارگههـ، گۆڕستان، جهێن ئێنی و كهلتۆری د هەوڵهكێ دا بۆ ژناڤبرنا نهناسناما (هۆڤیهتا) ئێزدیان.
ئاسهوارێن ڤان تاوانان ب تهنێ ل عیراقێ نهمان، بهلكو گههشتنه سوریا ژی، كۆ ئێزدیێن سوری كهفتنه بێبهر پێلێن مۆڵبدهربوون و كۆچبهریێ، ههروهها ڕاكرن، ڕفاندن، ئێشاندن و بازرگانیكرن ب ژمارەکا ژن و زارۆكێن ئێزدی ل ناوخۆیا ئاخا سوریا هاته كرن، ب پشكداریا كهسانێن ههڵگرێن ڕهگهزناما سوری د ناڤ ڕێزێن ڕێكخراوا “داعش” ئان ههڤكارێن وان دا، ئهڤ چهنده دیار دكهت كو پێدوێستی ب ڤهكۆلینێن كاریگهر و دادگههكرنا ههمی بهرپرسێن ڤان تاوانان ههیه، بۆ هندێ كو ب بێ سزادان ڕهڤۆك نهبن.
ههروهها دۆپات دكهت “مۆئهسهسا ئێزدی ل سوریا” كو پێكهاتێ ئێزدی نه تهنێ ڕووبهڕووی ئاسهوارێن تاوانا جینۆسایدێ يا ساڵا2014ێ ببوو، بهلكو ل سهر دهمهكێ درێژ ژ دهیان ساڵان تووشی سیاسیهت و كریاران بوویه كو ببوونه ئهگهرێ گوهرینێن دیمۆگرافی ل دهڤهرێن وان ئێن مێژوویی ل سوریا و عیراقێ. ئهڤ پێلێن كۆچبهریێ، دهربهدهریا ب زۆری، زۆرداری، جیاوازییێ (تمییز) و شهڕێن ل دووڤ ئێك ببوونه ئهگهرێ كێمبوونا ژمارا ئێزدیان ل گهلهك ژ دهڤهرێن وان ئێن ڕهسهن، و بهتاڵكرنا ژمارهكا گوند و باژێرۆكان ژ ئاكنجیێن وان، كو ئهڤ چهنده ب نهرێنی كاریگهری ل سهر ههبوونا دیمۆگرافی، كهلتۆری و جڤاكی يا ڤی پێكهاتێ ڕهسهن كر.
ههروهها تاوانا جینۆسایدێ يا ڕێكخراوا “داعش” ئهنجام دایی، و ئهو ئاریشێن ئهمنی، مرۆڤی و ئابووری ئێن ل دووڤ دا هاتین، ببوونه ئهگهرێ لهزكرنێ د پێلێن كۆچبهریێ دا، كو ئهڤه ب خوه ئاستهنگهكا ڕاستهقینه ددانێته پێش پاراستنا نهناسناما ئێزدیان و گهرانتیا بهردهوامبوونا ههبوونا وان يا مێژوویی د دهڤهرێ دا.
ئامارێن نوێكری
ل دووڤ ڕێكخراوا “پێتریكۆر” يا مافێن مرۆڤی (25ی تەمموزا 2026ێ):
6,417 ڕفاندی (ژن و زهلام).
2,474 هێشتا د بێسهروبوونە.
3,647 رزگاربوویێن رزگاركری.
96 گۆڕێن ب كۆم ئێن هاتینه دیتن.
857 ڕوفات (ئێسك و پرووسك) هاتینه دهرئێخستن.
561 ڕوفات پاراستینه ل فهرمانگهها پزیشكیا داد ل بَغدا.
200,750 كۆچبهر هێشتا ل كهمپان و دهرڤهی كهمپان دژین.
36,500 خێزانێن كۆچبهر.
زێدهتر ژ 120,000 ئێزدیان كۆچكرینه دهرڤهی عیراقێ.
2,753 زارۆكێن سێوێ جێهێلاينه ژ ئهنجامێ ڤێ تاوانێ.
أما ل سوریا، زێدهتر ژ 1,000 ڕفاندیێن ئێزدی ژ دهڤهرێن جۆدا هاتینه رزگاركرن، د دهمهكی دا كو هێشتا چارهنووسێ زێدهتر ژ 2,000 ئێزدیان نهدیاره ههتا ئهڤرۆ، ئهڤ چهنده پێدڤی ب بهردهوامبوونا پرۆسهیێن لێگهڕیان و دیاركرنا چارهنووسێ وان دكهت، دگهڵ گهرانتیا دادگههكرنا بهرپرسێن بێسهروبوونا وان.
و مۆئهسهسا ئێزدی ل سوریا دوپات دكهت كو تاوانێن بهرامبهر ئێزدیان هاتینه كرن، پێشێلكاریهكا گران یا یاسایا نێودهوڵهتی يا مرۆڤایهتی و يا مافێن مرۆڤی یه، و پێدڤی ب بهردهوامبوونا بزاڤێن نیشتمانی و نێودهوڵهتی ههیه بۆ گهرانتیا عهدالهتێ و نه ڕهڤینا ژ سزادانێ.
مۆئهسهسه بانگەوازیا خۆ نوێ دكهت بۆ:
دانپێدانا فەرمی ب تاوانا جینۆسایدێ بهرامبهر ئێزدیان ل دووڤ یاسایا نێودهوڵهتی.
دادگههكرنا ههمی ئهنجامدهران و تێكهڵبوویێن ڤان تاوانان، و مۆسۆگهركرنا نهڕهڤینا وان ژ سزادانێ.
دادپهروهری بۆ قوربانی و رزگاربوویان، و قهرهبووكرنا وان ب ئاوایهكێ دادپهروهرانه و كاریگهر.
گهرانتیا زڤڕینا ئارهزوومهندانه، ئارام و ب مۆڕاڵ يا كۆچبهران بۆ دهڤهرێن وان ئێن ڕهسهن، و دابینكرنا پاراستنا پێدڤی بۆ وان.
ئاشكراكردنا چارهنووسێ ههمی ڕفاندی و بێسهروبوویان، و رزگاركرنا ئهوێن هێشتا زندی مائین.
ساخكرنا ڤێ یادێ نه تهنێ بیرئینانا كارهساتێ یه، بهلكو ئهڤه جهختكرنه ل سهر مافێ قوربانیان د ڕاستی، عهدالهت و مافدانێ دا، و پهیامهكه بۆ جیهانێ كو تاوانێن وهكی ڤان نهڤێت بهرامبهر هیچ گهل ئان پێكهاتهیهكێ دووباره ببنهڤه.
سهربهرزی و نهمری بۆ شههیدان، ئازادی بۆ ههمی ڕفاندیا، چێبوونا بێبەش بۆ رزگاربوویان، و عهدالهت بۆ قوربانیان.