تاوانا جینۆسایدا کوردێن ئێزیدی، یا کو د ٣ی ئابا ٢٠١٤ێ ل ژێر دەستێ ڕێکخراوا تیرۆریستی یا داعشێ هاتە کرن، ئێك ژ پیسترین و قێزەونترین تاوانێن سەدێ بیست و ئێكێ یە. ئەڤە تاوانەکا رێکخستى و سیستماتیک بوو، تێدا کۆمەڵکوژی، کنیزەکرن، کۆیلایەتییا سێکسی، گۆڕینا دیمۆگرافیایێ (دیمەنا جڤاکی) و هەوڵا سڕینەوا ناسنامەیا ئایینی و کەلتوورەکێ دێرین هەبوون. ژ بەر قەبارە و ئاڵۆزییا ڤێ تاوانێ، پێدڤییەکا مەزن هەبوو کو سیستەمەکێ پیشەیی بۆ دۆکیۆمێنتکرنێ بهێتە چێکرن؛ سیستەمەکێ کو ڕەهەندێن مرۆیی و پێوەرێن نێڤدەوڵەتی یێن تاوانێ بگرتە خۆ، دا کو مافێن قوربانییان بهێنە پاراستن و ڕێ نەهێتە دان تاوانبار ژ سزای دەرباز ببن.
ژ سەرەتای ڤێ کارەساتێ ڤە، بەلتایبەت د ١٥ی ئابا ٢٠١٤ێ دا، سەرکردایەتییا هەرێما کوردستانێ درک ب وێ چەندێ کر کو دەستپێکرنا دادپەروەریێ ژ پاراستنا بەڵگەیان دەست پێ دکت. ئەڤە ژ بەر وێ چەندێ بوو کو گەلێ کورد د مێژووا خۆ دا چەندین جار تووشی کۆمەڵکوژی و جینۆساید بوویە، یێن کو گەلەک جاران هاتینە پەردەپۆشکرن یان انکاکرن. لێ جینۆسایدا کوردێن ئێزیدی د سالا ٢٠١٤ێ دا تایبەتمەندییەکا جودا هەبوو؛ د سەردەمێ پێشکەفتنا تەکنەلۆژیایێ و بەلاڤبوونا ئامرازێن پەیوەندیکردنێ و دۆکیۆمێنتکرنا دیجیتاڵی دا ڕووی دا، و ئەڤە بوو سەبەب کو قەبارە و وردەکارییێن تاوانێ زوو دیار ببن. دگەل وێ چەندێ ژی، ڕێکخراوا داعشێ ب خۆ شانازی ب ڤان تاوانێن دژە مرۆیی دکر و ل رێکا میدیایێن خۆ بەلاڤ دکرن، و ڤێ چەندێ بەڵگەیێن ڕاستەوخۆ و نێزیک دانە بەر چاڤ. ژ بەر ڤێ چەندێ، دۆکیۆمێنتکرنا سیستماتیک بۆ پاراستنا ڤان بەڵگەیان ژ فەوتانێ، بوو پێدڤییەکا گرنگ و یا هەنووکەیی.
ل سەر ئاستێ نێڤدەوڵەتی، بریارا ژمارە ٢٣٧٩ یا سالا ٢٠١٧ یا ئەنجومەنا ئاسایشا نەتەوە یەکگرتییان، چارچووڤەیەکا یاسایی بۆ تیما لێکۆلینێ یا نەتەوە یەکگرتییان (UNITAD) چێکر دا کو ل دووڤ تاوانێن داعشێ بچن. ب دوماهیک هاتنا ئەڤرا ڤێ تیمێ ل ئەیلوولا ٢٠٢٤ێ، گرنگییا بوونا مەرجەعییەتەکا یاسایی و دامەزراوەیی ل هەرێما کوردستانێ پتر دیار دکت، دا کو ئەو زانیاری و بەڵگەیێن تیمێ ل دووڤ خۆ هێلاین، بهێنە وەرگرتن و پاراستن. ئەڤە دێ ببە زامنا بەردەوامبوونا ڕێکارێن دادوەری و نیاسینەوا ڕووفاتێن قوربانییان ل رێکا پشکنینا دی ئێن ئەی (DNA).
سەرەڕای هەوڵێن چڕ یێن حکوومەتا هەرێمێ د پرۆسەیا دۆکیۆمێنتکرنێ دا، لێ ڕێڕەوا دادوەری تووشی کۆمەلەک بەربەستێن دەستووری و یاسایی بوو، یێن کو بوونە ڕێگر ل هەمبەر دەستڤەئینانا دادپەروەریێ بۆ قوربانییان. حکوومەتا هەرێما کوردستانێ خاست ئەڤ هەوڵە ببنە دامەزراوەیی، ئەو ژی ل رێکا پێشکێشکرنا پڕۆژەیاسایەکێ بۆ پەرلەمانێ کوردستانێ دا کو دادگەهەکا تایبەتمەند بۆ دادگەهکرنا چەکدارێن داعشێ ل سەر تاوانێن جینۆساید و دژە مرۆیی بهێتە چێکرن. لێ ڕەتکرنا ڤی پڕۆژەی ژ لایێ دادگەها باڵا یا فیدراڵی ڤە، بۆشاییەکا یاسایی یا مەترسیدار چێکر، و ئەڤە هەڕەشەیێ ل بهایێ کارایی یێن وێ بەڵگەیا دۆکیۆمێنتکری دکت.
ل سەر ڤان سەبەبان، نها پێدڤیە ئەنجومەنا نوێنەرێن عێراقێ دەستپێشخەریێ بکەت و یاسایەکە فیدراڵی بۆ دانا دادگەهەکا تایبەتمەند دەربخەت، دا کو ل ڤان تاوانێن نێڤدەوڵەتی یێن داعشێ کری بنێڕت. پاشکەفتنا پتر ل ڤی هەنگاڤا یاسایی، واتا وێ ئەوە کو هزاران بەڵگەیێن سەلماندى د ناڤ ئەرشیفان دا دێ هاتنە زیندانکرن بێ ئانکۆ کاریگەرییەکا یاسایی هەبن. د هەمان دەم دا، ئەڤە وەک شکستەکا مەزن د جێبەجێکرنا ئەڤرکێن یاسایی و ئەخلاقی دا ل هەمبەر پێکهاتیا ئێزیدی و هەمی قوربانییێن دی هژمار دکت.
ل سەر ئاستێ ڕێکخراوەیا نێڤدەوڵەتی ژی، هەردو ڕێکخراوەیێن (یەزدا) و (هیومان ڕایتس وۆچ) ڕۆڵەکێ گرنگ ل پشتەڤانیکرنا پرۆسەیا دۆکیۆمێنتکرنێ هەبووە، ئەو ژی ل رێکا کۆمکرنا گۆتنێن شایەتحاڵێن مەیدانی ڤە؛ ب پابەندبوونەکە تەڤایی ب پێوەرێن ئەخلاقی و دەروونی ڤە، دا کو ڕزگاربووی دووبارە تووشی شۆک و ئازاران نەبن. ڤان هەوڵان هاریکارییەکا مەزن کرن بۆ گۆڕینا گۆتنێن قوربانییان بۆ کەرستەیێن دۆکیۆمێنتکری، کو د داهاتوو دا دێ هێنە گرتن وەک بەڵگەیەکە بهێز یا یاسایی ل بێدەرییا هەر دادگەهەکێ پشت پێ بهێتە گەربەستن.
لێ زۆربوونا دەستپێشخەریان د وارێ دۆکیۆمێنتکرنێ دا ئاڵنگارییەکی چێ دکت، کو ئەو ژی ئێخستنا هەوڵانە د چارچووڤەیەکا دامەزراوەیی یا ڕوون و ل ژێر چەترا لایەنێن پەیوەندیدار یێن حکوومەتا هەرێما کوردستانێ دا، ئەڤە ژ بۆ پاراستنا ڕەسەنایەتا بەڵگەیان و زامنکرنا هێزا وان یا یاسایی پێدڤیە.
هەر دەستپێشخەری و کۆمەلەک د دەرڤەی ڤێ چارچووڤەیێ دا یان ب بێ هەماهەنگییا تەڤایی دگەل دامەزراوەیێن فەرمی کار بکەت، ڕەنگە ببە سەبەبێ پەرشوبڵاڤبوون و تێکەڵبوونا ڕێڕەوا بەڵگەیان. ئێخستنا هەوڵان متمانەیا یاسایی دەتە کەرستەیێن دۆکیۆمێنتکری و وان وەک ئەوی لێ دکت کو ل بێدەرییا دادگەهێن ناڤخۆیی و نێڤدەوڵەتی دا بهێنە قەبوولکرن. ئەڤ ئێخستنە ڕێگریێ ژ قۆرخکرنێ یان بکارهێنانا ڤێ دۆسەیا مرۆیی یا مەزن بۆ مەرامێن کەسی ژی دکەت، یێن کو چ خزمەتێ ب بەرژەوەندییا گشتی یا جڤاکا ئێزیدی ناکەن.
د دوماهیێ دا، دۆکیۆمێنتکرنا تاوانێن داعشێ تنێ ئەرشیفکرنەکە مێژوویی نینە، بەلكو هەنگاڤەکە یاسایی و ئەخلاقییە ب مەرەما چەسپاندنا دادپەروەریێ و ڕێگریكرنێ ژ دووبارەبوونا کارەساتان. ئێخستنا هەوڵان ژی ل ژێر چەترا مەرجەعییەتەکە دامەزراوەیی یا ڕوون دا، شانبەشانێ پڕکرنا بۆشاییێن یاسایی ل بەغدا، واقیعیترین ڕێیە بۆ چێکرنا دۆسەیەکا یاسایی یا گشتگیر کو “مەرەما تاوانکاری” بۆ جینۆسایدێ بسەلمینت. هەروەها جەخت ل وێ چەندێ دکت کو مافێ قوربانییان ب تێپەڕبوونا دەمی ب سەر نەکەت و د ناڤ ئاڵۆزییێن یاسایی دا ون نەبت.
