مه‌هدی حه‌سه‌ن: ئەنفال و فەرمان – ئێک ژێدەرن

وەکی ئەڤرۆ، بەری 38 سالان، ل رۆژا 25/8/1988 ئانفالا بەهدینان دەستپێکر، کو دوماهیک قوناغا ئانفالێ بوو – قوناغا هەشتێ. ئەڤ قوناغە پشتی حەفت قوناغێن دژوار و گران هات، کو تێدا رژێما بەعس چەکێ قەدەغەکری و کیمیایی ل دژی خەلکێ سڤیل بکاردئینا.

ئانفال چی بوو؟

ئۆپەراسیۆنێن ئانفالێ پلانەکا ژناڤبرنا گەلێ کوردستانێ بوو، کو ژلایێ حکومەتا عێراقێ ڤە ب هەشت قوناغێن جودا و ل سەر شەش دەڤەرێن جوگرافی یێن کوردستانێ، د ناڤبەرا 23ی شوباتێ هەتا 6ی ئەیلوولا 1988ێ ڤە برێڤەچوو.

ل دەستپێکا قوناغا بەهدینان ژ 11 دەروکان هێرش کرن. ل پێشیێ چەکێ کیمیایی و غازا خردەلێ هاڤێتنە ناڤ چیا و دۆلێن کو خەلکێ سڤیل لێ بوو، پاشی فەتوایا گرتن و کوشتنا کوردان دەرکر و شالاوا ئانفالێ دەستپێکر. هەمی چەکێ گران و هێزا شکستخواری یا شەڕێ ئیرانێ ئینانە سەر کوردستانێ.

هەشت قوناغێن ئانفالێ ب ڤی شێوەی بوون:

• ئانفالا ئێکێ: دەڤەرا دۆلا جافایەتی (23ی شوبات – 19ی ئادارا 1988)

• ئانفالا دووێ: دەڤەرا دۆلا قەرەداغ (22ی ئادار – 1ی نیسانا 1988)

• ئانفالا سیێ: دەڤەرا گەرمیان (7ی نیسان – 20ی نیسانا 1988)

• ئانفالا چارێ: دۆلا زێی بچووک (3ی گولان – 8ی گولانا 1988)

• ئانفالێن پێنج و شەش و حەفت: دۆل و چیایێن شەقلاوە و رەواندزێ (15ی گولان – 26ی تەباخا 1988)

• ئانفالا هەشتێ (دوماهیک ئانفال): دەڤەرا بادینان (25ی تەباخ – 6ی ئەیلوولا 1988)

تاوانێن د ئانفالێ دا هاتینە ئەنجامدان

ئەڤ تاوانا مەزن دژی هەموو بنەمایێن مرۆڤایەتی و مافێن مرۆڤان و رێککەفتنێن نێڤدەولەتی بوو:

1. 182,000 کەس ژ مسلمان و ئێزدی و مەسیحی بێ سەروشوون و ئەنفال کرن.

2. نێزیکی 4,500 گوندێن کوردستانێ هاتنە سوتن و وێرانکرن.

3. مزگەفت و کەنیسە و قوبە و هەلیل و خاسێن ئێزدیان پێکڤە هاتنە وێرانکرن و پەرێن قورئانێ و ئینجیلێ پێکڤە هاتنە سوتن.

4. دایک و باب و کچ و کور و ژن و زەلام پێکڤە د ئێک گۆڕی دا هاتنە چالکرن بێی جوداهی.

5. زەلام و ئافرەت ژێک جودا کرن و گەلەک ژ ئافرەتان وەکی سۆکا نەخاسە فروتنە وەلاتێن عەرەبی.

6. مال و ملکی و سامانێ خەلکی ب ناڤێ ئایەتەکا قورئانێ بۆ خۆ حەلال کرن.

رژێما بەعس ب پشتەڤانیا جاش و موستەشارێن خائین ئەڤ هەموو تاوانە ئەنجام دان.

ئانفال و فەرمانا شنگالێ – هەمان هزر

ئەگەر مرۆڤ ب هوردی ل سەر کریارێن بناڤێ ئانفالێ رابوەستیت، دێ بینیت هەمان کریار و تاوانێن داعشێ نە ل شنگالێ. هەردوو ژ ئێک ژێدەرن، ئارمانج ژ هەردووکان داگیرکرنا ئاخا کوردستانێ و ژناڤبرنا گەلێ وێ یە، چ بناڤێ ئانفالێ بیت یان بناڤێ داعشێ.

جوداهیا مەزن ئەو بوو، ل دەمێ ئانفالێ جیهان بێ وژدان ما، نە نەتەوەیێن ئێکگرتی و نە ئەمریکا و نە رووسیا و نە ئەوروپا کەس نەهاتە هاوارا ڤی مللەتی. بەلێ ل شنگالێ دەملدەست هێزێن هەڤپەیمانێن نێڤدەولەتی دگەل پێشمەرگێ قارەمان گەهشتنە هاوارا خەلکێ و پشتا داعشێ شکاندن.

ل سەر ڤێ بابەتێ ب هزاران چیرۆکێن تراژیدی و رۆمان و فلمێن پر خەم و کۆڤان دێ هێنە نڤیسین. هەرچەندە گەلەک نڤیسەر و دیرۆکنڤیسان ل سەر نڤیسیە، بەلێ هەمی وەکی دلۆپەکێ یە ل بەرامبەر دەریایەکێ.

برینا بەهدینان یا نەسارێژ

خەلکێ بەهدینان ب سەروەت و مال و گیان ڤە پشتەڤانێن شۆڕش و پێشمەرگەی بوون. ئەگەر ئەو نەبان شۆڕش نەدبوو. لێ مخابن:

• ئەوێن برینداربوون و ماین ژ لایێ خەلکێ شەرەفمەندێ هەولێرێ ڤە ل کەمپێن بحەرکێ و جێژنیکان هاتنە حەواندن، دا ل وێ دەشتێ ژ برسان نەمرن.

• پشتی ٢٣ سالان ب سەر ئازادیا عێراقێ ڤە، هێشتا رووفاتێن ئەنفالکریان نەهاتینە ڤەگەراندن. تەنیا رێژەیەکا کێم ب ئامادەبوونا سەرۆک بارزانی و کەس و کارێن قوربانیان هاتنە ڤەگەراندن، و جهێن وان ل بیابانێن عێراقێ هاتینە دیتن.

• هەتا نها ل دەڤەرا بەهدینان جهەک یان گۆڕستانەک یان مۆنۆمێنتەک بۆ قوربانیان نەهاتیە دروستکرن.

• کەس و کارێن وان نەهاتینە قەرەبووکرن.

• ئەو جاش و موستەشارێن دەست د ڤێ تاوانێ دا هەبوو، نەهاتینە دادگەهکرن.

داواکاری

بۆ هندێ ئەڤ تاوانا مەزن هەرگیز نەهێتە ژبیرکرن:

1. دڤێت بابتێ ئانفالێ د پرۆگرامێن خواندنێ دا بۆ هەموو قوناغان بهێتە خواندن، دا جیل بۆ جیلی بزانن چ تاوان ب سەرێ گەلێ وان هاتیە.

2. داوا ژ حکومەت و پەرلەمانێن کوردستانێ و حکومەت و پەرلەمانێ عێراقا فیدرال دکەین ب جدی کار ل سەر ڤێ کەیسێ بکەن.

3. یاسایێن تایبەت بۆ قەرەبووکرن و خزمەتکرنا کەس و کارێن ئەنفالکریان دەربکەڤن.

4. ئەڤ کەیسە ببیتە کەیسەکا نێڤدەولەتی و وەکی جینۆساید بهێتە ناسکرن.

هزاران سلاو ل سەر گیانێ پاکژێ ئەنفالکریێن دەڤەرا بەهدینان و تەڤایا شەهید و ئەنفالکریێن کوردستانێ بن. ئەڤ تاوانە دێ مینیت خالەکا رەش ب ناڤ چاڤێن بکەر و دوژمنێن مرۆڤایەتیێ دا.