Sema
Rastiya Batran: Ji Fermana Asîmîlasyonê ya Osmanî Heta Hafizeya Zindî û Dengbêjiya Êzdîtiyê
Mijar: Berhevdana Arşîvên Fermî yên Osmanî û Zargotina Devkî ya Herêma Xerza (Batran, Bazbût, Şimzê)
________________________________________
Pêşgotin: Du Rûyên Cuda Yên Dîrokekê
Gava meriv li belgeyên fermî yên Împaratoriya Osmanî yên dawiya sedsala 19’an dinêre, rastî raporên “serkeftinê”, “îhtidaya bi dilê xwe” û dilovaniya sexte ya dewletê tê ku dibêje wan ji bo civaka Êzdî mizgeft û dibistan ava kirine. Lê belê, di bin sîber û li pişt rûpelên bîrokrasiya osmanî de rastiyeke bi temamî cuda veşartî ye: Dîroka zilm, zor, qirkirina sîstematîk a dînî û berxwedana bêhempa ya civakeke ku nasnameya xwe bi tu tiştî negotiye.
Gava em belgeyên arşîva Osmanî yên salên 1885/1886’an û zargotina devkî ya qebîla Anqosiyan (ji binemala Dîwane) datînin ber hev, rûyê rastîn ê rûdanên gundê Batran (Garzan/Xerzan) bi her çar aliyên xwe ve ronî flows.
________________________________________
1. Derewa di Belgeyên Osmanî de: Raporên Sala 1885’an
Di deqên fermî yên osmanî de (rûpelên 44 û 45 ên pirtûka Amed Gökçen) gundê Batranê yê navçeya Garzanê wekî serkeftineke bîrokratîk tê nîşandan. Raporên dewletê bi şanazî dinivîsandin ku hemû nifûsa gundê Batranê – ku ji 53 kesan pêk dihat – bi destê ulemayên Îslamê dînê xwe guhertine.
Ji bo ku dilê wan bi dîn re germ bibe, Encumena Wezîran a Stenbolê (Meclis-i Mahsus) biryar da ku ji bo her kesekî ji sandoqa malî ya herêmî mîqdara 100 heta 150 kurûşî “kîsve bahasi” (pereyê kincan) were dayîn. Siltan Evdilhamîdê Duyem bi xwe ji Stenbolê materyalên avahiyê şandin da ku li gund mizgeft û dibistanek were çêkirin daku zarokên Êzdiyan li ser hîmên Îslamê werin perwerdekirin. Ji dîtina dewletê ve, Batran hatibû “îslahkirin”.
________________________________________
2. Rastiya Dîrokî: Zilm û Zora Şêx Evdilqahar û Dewrêş Nebî
Lê belê hafizeya devkî ya malbatê ku bi destê lêkolîner Kemal Tolan hatiye tomarkirin, rûyê rastîn ê li pişt vê perdeyê eşkere dike. Guhertina dîn tu carî bi dilê kesekî nebû. Pêşiyên Êzdiyan ên li Batranê hîn di sala 1834’an de ji ber zilma giran a Dewrêş Nebî hatibûn parçekirin.
Di sala 1876’an de jî, Şêx Evdilqaharê Zoqeydî ev zext li ser navê Siltan gihand lûtkeyê. Çavkaniyên tirkî pesnê vê yekê wekî “çalakiyeke îrşadê ya girîng” didin, lê ji bo Êzdiyên Batranê (bi taybetî bavikê mala Qoro ji malbata Reşiya, û binemala Dîwane) ev yek tenê zilm û şûrê fermanê bû. Avakirina mizgeftê ne ji bo qenciyê bû, amûreke qirêj a asîmîlasyonê bû daku nasname û baweriya Êzdîtiyê di dilê gund de bafet bibe.
________________________________________
3. Çalakiyeke Berxwedanê: Revîna Mamed (1886)
Ku raporên osmanî yên ku digotin “hemû gundî bi dilê xwe bûn Misilman” derew in, herî zêde bi çîroka Mamed tê îsbatkirin. Tenê salek piştî ferman û rapora osmanî ya sala 1885’an, Mamed serî li ber vê zorê netewand.
In sala 1886’an de Mamed her tiştê xwe li Batranê hîşt, ji zilmê reviya û hat gundê Bazbûtê (Atbağı, Batman) ku li wir eşîra Himeydiyan a Êzdî zêde bûn. Ev revîn nîşana herî mezin a berxwedanê ye; wî mal û milkê xwe feda bur da ku dîn, rûmet û baweriya xwe ya Êzdîtiyê biparêze.
________________________________________
4. Şahidiya Zindî: Xalê Ahmedê Silêman (Acar) li Celle
Çîroka Batranê di sedsala 19’an de bi dawî nabe. Di 4’ê Tebaxa 2012’an de, li bajarê Celle yê Almanyayê, Kemal Tolan rûnişt û hevpeyvînek bi rûsipiyê Êzdî Xalê Ahmedê Silêman (Acar) re çêkir.
Xalê Ahmed ku di sala 1933’an de li Bazbûtê ji dayik bûye, kurê Silêman û biraziyê rasterast ê Mamed e. Bîranînên wî rasterast ji sîngê kal û bavên ku şahidê fermanê bûn tên. Xalê Ahmed di hevpeyvînê de bi daxbarî dibêje ku cîh û milkên wan ên li Batraniya hebûn, xelkê ew ji wan standine û êdî ne yê wan e.
Ew behsa rûyê din ê vê zilmê dike; gava biraziyê wî Hikmet diçe Batranê û li wir rûbirûyê kurapê wan ê ku bûye Mele (Misilman) dibe, Mele bi ser wî de digirî û dibêje: “Ez bi ser vî halê me, yê ku ez misilman û tû jî Êzdiyî de digirim.” Ji bo Xalê Ahmed ê ku di sala 1973’an de hat Almanyayê, jiyana li sirgûnê aramî û azadiyek da wî ku li welat ji ber zilma dînî û civakî ji wan re hatibû heramkirin.
________________________________________
5. Stûna Dîroka Devkî: Dengbêj Eliyê Mamed û Xalê Teter (Acar)
Ji bo rûyê rastîn ê Batranê û berxwedana Xerza bi temamî were fêmkirin, hûnera dengbêjiyê ya Eliyê Mamed (1903 – 1969), kurê Mamed ê ku di sala 1886’an de reviyabû, xala herî girîng e. Di 25’e Nîsana 2012’an de li bajarê Friesoythe, Kemal Tolan û birayê xwe Hizer hevpeyvînek bi kurê wî, dengbêj Xalê Teterê Eliyê Mamed (Acar) re tomarkirin.
Xalê Teter (çêbûyî 1938, Bazbût) radixe ber çavan ku bavê wî Eliyê Mamed çawa sîngê xwe kiribû arşîva zindî ya ferman û evîndariyên Êzdîxanê. Taybetmendiyeke dengbêjiya Eliyê Mamed ev bû: Berî ku dest bi stran anjî kilamekê bikira, ewî pêşîn çîroka bûyer, şer anjî evîndariya ku sitran jê re hatiye afirandin şîrove dikir, û dûre kilam digot.
Mînak, kilama navdar a “HA WER DELAL” (ji bo Emînê Perîxanê/Emînê Ahmed) bi hûnera Eliyê Mamed hatiye afirandin û tû kesekî beriya wî ev kilam di nav civatên Kurdî de nistraye. Her wisa kilama “Kolosê Aqo” ku çîroka şerê li gundê Şimzê (gundê bavê Misto) nîşan dide, bîranîna qehremaniya li hemberî neyaran diparêze.
Xalê Teter bi xwe jî berdewamiya zilma li ser Êzdiyan tîne ziman; gava ew di salên 1970’yî de ji bo karkeriyê çûbû Edeneyê, gava Misilmanên herêmî ji karsazan re eşkere kirin ku ev kes Êzdî ne, karsaz heqê meha wan neda wan û ew birçî hîştin. Ji ber van zextan, Xalê Teter di sala 1979/1985’an de reviya Almanyayê (kampa Braunschweig, Norden û paşê Friesoythe).
________________________________________
Encam: Çima Zargotina Devkî Serdikeve?
Serhatiya gundê Batranê nîşan dide ku arşîvên fermî yên dewletan her sedsal tenê ji bo veşartina guneh û zilma desthilatan tên amadekirin. Lê belê gava ev belge bi rêya lêkolînên zargotinê û hevpeyvînên malbatî (mîna yên bi Xalê Ahmedê Silêman û Xalê Teterê Eliyê Mamed re) tên rûberûkirin, hemû derew pûç dibin.
Revîna Mamed a di sala 1886’an de, dengbêjiya pîroz a kurê wî Eliyê Mamed, û şahidiya neviyên wî li Almanyayê îsbat dikin ku polîtîkayên asîmîlasyonê yên Osmaniyan di warê hafizayê de bi temamî têk çûne. Hafizeya Êzdîtiyê ji ferman û qelema dewletê bihêztir derketiye.
Nivîskar Kemal Tolan, berhevkar û lêkolînerê Êzdî
________________________________________
Çavkaniyên Gotarê (Quellen):
1. Tolan, Kemal (2000): Hebûn û Tûnebûna Êzîdiyan Tev Romanên Zindî ne, Weşanên Han-Grafik, rûpelên: 62-64, 74, 86-87.
2. Tolan, Kemal (2012): Hevpeyvîna bi Xalê Ahmedê Silêman (Acar) re, Celle (04.08.2012) – Belavkirin: Avestakurd.net (23 Tebax 2012).
3. Tolan, Kemal (2012): Hevpeyvîna bi Teterê Eliyê Mamed (Acar) re, Friesoythe (25.04.2012), ji rûpelên pirtûka nû (rûpel 176-193).
Hevpeyvîn, Nirxandin û Bîranînên Hinek Êzdiyan , Çapa Yekem: 2020 / Weşanên Na / Îzmîr
4. Arşîva Osmanî (1885): Belgeya Dahiliyeyê (DH.MKT), Dosya: 495, Gömlek: 21 (Transkripsiyona di rûpelên 44-45 ên pirtûka arşîvê de).