Siyaseteke Bêdeng a Qirkirinê:
-ku kesî hêja ne bihîstiye û nivîsandiye-
Di rûpelên sar û fermî yên arşîva Osmanî de, carinan di nav hevokên burokratîk de trajediyên mezin ên mirovahiyê veşartî ne. Belgeyên bi hejmara HAT 712 / 34065-D û E yên sala 1835an (5 Rebîulewel 1251 Koçî), ne tenê raporeke veguhastina girtiyan e; ew şahidê zindî yê zilmeke sîstematîk e ku li ser civaka Êzdî hatiye meşandin. Ev belge çîroka 86 mêrên Êzdî vedibêje ku ji ber parastina bawerî, rûmet û axa xwe, ji nav malbat û zarokên xwe hatin qetandin û ber bi mirineke hêdî ve hatin rêwîkirin.
1. Bav û Kalên ku bi Darê Zorê ji Zarokên Xwe Hatin Qetandin
Di salên 1830î de, dema fermandarê xwînrêj ê Osmanî Reşîd Mehmed Paşa êrîşî Kurdistan û warên Êzdiyan kir, armanca wî ne tenê dagirkirina axê bû, lê şikandina îrade û baweriya wan bû. Êzdiyên ku li hemberî zilma bacên giran, leşkeriya bi darê zorê (ku li dijî bingeha baweriya Êzdiyatiyê bû) û polîtîkayên bi-Misilmankirinê serî netewandin, bi navê “serhildêrên li dijî dewletê” hatin tawanbarkirin.
Reşîd Paşa û hêzên wî, dema nikarîbûn van mêran ji baweriya wan dûr bixin, rêbazeke din a zalimane bi kar anîn: qetandina ji reh û rîşalan. 86 zilam, kal, bav, bira û kurên Êzdî ji gund û warên xwe, ji hembêza malbat û zarokên xwe bi darê zorê hatin girtin. Ew ne wek dîlên şer, lê wek “mehkûmên bêmaf” bi zincîran hatin girêdan da ku careke din çavê wan bi axa welatê wan û rûyê zarokên wan nekeve.
2. Rêya Dirêj a Bêveger û Gorên Nediyar
Ji bo van 86 Êzdiyan, ji herêma Wêranşar û Sêwasê heta Stenbolê rêyeke bi sedan kîlometreyan a dijwar û bêrehm hebû. Di bin çavdêriya karmendekî bi navê Yasîn Axa de, ev 86 mêrên Êzdî bi lingên zincîrkirî, birçî û tî, di bin şertên herî giran de ber bi rojava ve hatin meşandin.
• Gorê Yekem li Bayındırê: Dema karwan gihîşt nahiya Bayındırê (ku dikeve herêma Çankırı/Kastamonuyê ya li bakurê Anatolyayê), bedena yekî ji wan êdî li ber vê êş û azarê ranegirt û canê xwe da. Ji bo dewletê ew tenê hejmarek bû; hejmara girtiyan ji 86an daket 85an. Qaziyê herêmê (Naîb Îbrahîm Edhem) tenê belgeyeke fermî îmze kir da ku Yasîn Axa li paytextê ji ber windabûna mehkûmekî neyê cezakirin. Ew mêrê Êzdî bêyî ku kesek ji malbata wî pê bihese û bêyî ku li gorî baweriya xwe bê veşartin, li xaka xerîbiyê hat binaxkirin.
• Gorê Duyem li Geredeyê: Karwan bê rawestan meşa xwe ber bi rojava ve domand. Li bajarokê Hayf ê qezaya Geredeyê (girêdayî Lîwaya Boluyê), canekî din ê Êzdî di nav zincîran de tewand û hejmar bû 84. Dîsa kaxezek hat nivîsandin, dîsa mirinek wek îstatîstîkekê hat tomarkirin û 84 hevalên wî bi dilê şewitî ber bi çarenûsa xwe ya tarî ve hatin ajotin.
3. Dojeha “Tersane-i Amire” û Cezayê Kürekê (Bêrkişandinê)
Ji bo wan 84 kesên ku sax gihîştin Stenbolê, mirina li ser rê belkî ji jiyana li pêşiya wan hêsantir bû. Ew radestî Tersane-i Amire (Kargeha Keştiyan a Dewletê) hatin kirin da ku cezayê “kürekê” (bêrkişandina li ser keştiyan) bikişînin.
Di sîstema Osmanî de cezayê bêrkişandinê koletiya herî giran bû. Ev 84 mêrên Êzdî yên ku di nav xwezayê de azad mezin bûbûn, di zindanên tarî û şil ên tersaneyê de bi zincîran hatin girêdan. Wan ji sibê heta êvarê di bin lêdana qamçiyan de karên herî giran ên çêkirina keştiyan û kişandina bêrikan dikirin. Ew ji her cure mafên mirovî bêpar bûn; ne navê wan mabû, ne jî kesek hebû ku li wan bipirse.
4. Wenda û Bêgor di Tarîtiya Dîrokê de
Belgeyên arşîvê li vir disekinin û piştî gihîştina wan a Stenbolê, bêdengiyeke kûr dest pê dike. Ti belgeyek nabêje ka ew 84 qurbaniyên baweriya Êzdî çend salan li wir man, çawa hatin îşkencekirin, kengî û li ku derê canê xwe dan, yan jî li ku û çawa hatin veşartin.
Bêguman, ti kes ji wan nekarî vegere nav zarok û malbata xwe. Wan hemûyan di zindanên xerîbiyê de, bi hesreta axa xwe û bi dilê tijî êş, jiyana xwe ji dest da. Zarokên wan li welêt bi salan li benda vegera bavên xwe man, bêyî ku bizanin ew di bin kîjan zincîran de û li kîjan goşeyê Stenbolê hatine binaxkirin.
Encam: Bîranîna Wan Rûmeta Me Ye
Ev rûpelên arşîvê îro ji bo me ne tenê belgeyên dîrokî ne, lê berdevkên bêdeng ên wan 86 şehîdên baweriyê ne. Wan li ber zilma Reşîd Paşa serî netewand, bi felsefeya “serî dan û sirr nedan” dest ji baweriya xwe ya pak bernedan û bedela vê yekê bi can, azadî û jiyana xwe dan. Navên wan di defterên dewletê de nehatibin nivîsandin jî, qurbanîbûn û berxwedana wan di bîra gelê Êzdî û mirovahiyê de her tim zindî ye û dê bê parastin.
Rahma Xwedê û Tawisî Melek li van cangiriyên me be û bejna xwe li ber rihên van nemirên bê nav ditewînim!
Nivîskar: Kemal Tolan
________________________________________
Çavkaniya Arşîvê:
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Hatt-ı Hümâyûn (HAT), Dosya No: 712, Gömlek Sıra No: 34065-D û 34065-E, Dîrok: 5 Rebîulewel 1251 (2 Tîrmeh 1835).