SEMA
Destpêk
Serdema sedsala 19’an ji bo dîroknasî û civaknasiya Kurdistanê serdemeke taybet e. Di vê demê de, gelek geştyar, dîplomat û efserên rojavayî berê xwe dan Rojhilata Navîn û axa Kurdistanê da ku rewşa leşkerî, topografîk û civakî ya herêmê tomar bikin. Yek ji van navên girîng, dîplomat û efserê skotlandî Sir John Macdonald Kinneir e. Kinneir di pirtûka xwe ya navdar a bi navê “Journey Through Asia Minor, Armenia, and Koordistan” (1818) de, rêwîtiya xwe ya salên 1813-1814’an a ji Trabzonê heta Erzerom, Bedlîs, Sêrt û Mêrdînê tîne ziman. Çavdêriyên wî ne tenê li ser erdnîgariyê ne, lê gava bi çavê lêkolîneriyeke kurdî û rexneyî werin xwendin, polîtîkayên rojavayî yên li ser veşartin û guhertina nasnameya civatên resen ên mîna Êzdiyan ronahiyeke nû diavêjin ser dîrokê.
Binpêkirina Navan a Geştyaran: Welatê Xaltan, Baweriya Êzdî û Maskeya “Chaldean”
Di çanda kurdî û dîroka herêmê de, Xaltî / Xaltanî wekî welat, herêm û eşîreke gelekî mezin û resen a Êzdiyan tê naskirin. Ev herêma çiyayî ji Colemêrg, Sêrt, Mûsil û derdora Gola Wanê (Welatê Xaltan ê dîrokî) pêk tê.
Lê belê, gava em li çavkaniyên rojavayî yên wê demê û pirtûka Kinneir dinêrin, em dibînin ku navê Êzdî, welat, bawerî û herêmên Xaltiyan (Êzdiyan) û Xaltaniyê mîna “Chaldean” (Keldanî / Xaldî) hatine binavkirin. Ev yek ne şaşiyeke fêmkirinê ya ji rêzê ye; wekî lêkolîner tê zanîn ku Kinneir û piraniya geştyarên rojavayî ji bo xatirê desthilatdarên welatê xwe û ji bo dilnemayîna walî û hikûmetên herêmî yên ku Êzdî lê dijiyan (mîna Împaratoriya Osmanî), navê civak û bawermendên Êzdî di bin navên wekî “Chaldean” de veşartine yan guhertine. Bi vê stratejiyê, wan hewl daye nasnameya siyasî û dînî ya resen a Welatê Xaltan û Êzdiyan kêm nîşan bidin û ji bo berjewendiyên xwe yên dîplomatîk maskeyeke dînî-dîrokî ya cuda bi kar bînin.
Li Bin Sîwana Mîrekiyan: Rewşa Êzdiyan li Bedlîs û Sêrtê
Kinneir gava ber bi başûrê Erzeromê ve dakeve û dikeve nav sînorên Mîrektiya Bedlîsê û herêma Sêrtê (Botan), rûbirûyî Welatê Xaltan û civatên Êzdî dîsa dibe. Li van deran, sîstema siyasî bi piranî di bin kontrola mîrên Kurd ên nîv-serbixwe û fişara navendî ya Osmaniyan de ye.
• Aborî û Gundewarî: Li gundewarên Bedlîs û Sêrtê, Êzdî piranî bi çandinî, rezvanyî û xwedîkirina heywanan ve mijûl bûn. Ji ber zextên bacê yên giran, gundên Êzdiyan piranî li quntarên çiyayên bilind û asê hatibûn avakirin da ku li hember êrişên ji nişka ve bibin mertal.
• Cidakirina Olî û Fişara Civakî: Kinneir, tevî ku rasterast navê rastîn ê nasnameya wan di bin navê “Chaldean” de vedişêre jî, nikare rûyê zilmê venaşêre. Ew destnîşan dike ku ji ber baweriya wan a taybet û resen, ev civat tûşî stigmatîzasyonê (reşkirina civakî) dibûn. Ev fişar dibû sedem ku Êzdî hîn bêtir xwe di nava xwe de bigirin.
• Xisletên Şervanî û Parastina Welat: Li herêmên asêtir (mîna çiyayên Garzan, Botan û ber bi Şengalê ve), Êzdiyên Welatê Xaltan wekî hêzeke leşkerî û şervan derdiketin pêş. Kinneir tîne ziman ku karwanên bazirganiyê di herêmên wan re bi tirs derbas bûn. Ev xisleta şervanî, bersiveke rewa bû li dijî ferman û êrişên dîrokî.
Nêrîna Zanyarî ya Nû: Lêkolîner Dawud Mirad El-Xetarî li ser Kinneir
Di vî warî de, lêkolînerê binavûdeng ê Êzdî Dawud Mirad El-Xetarî tespîteke gelekî girîng li ser vê pirtûkê û qebareya nifûsa Mîrektiya Xaltan zêde dike. El-Xetarî destnîşan dike ku:
“Geştyarê Brîtanî Macdonald Kinneir ê ku di navbera salên 1813–1814’an de serdana herêmê kiriye, diyar kiriye ku hejmara Êzdiyên li Welatê Xaltan nêzîkî du mîlyon kesan bûye. Li gorî hafizeya civakî ya ku hatiye veguhastin, Mîrektiya Xaltanê li derdora 360 gundan di nav xwe de hewandiye; ev yek jî nifûsa zêde û dusedemî ya Êzdiyan a li wê herêmê di wê qonaxa dîrokî de nîşan dide.”
El-Xetarî tîne ziman ku heke Êzdî tûşî fermanên qirkirinê û koçberkirina bi darê zorê nehatibana, îro nifûsa wan tenê li Xaltanê dikaribû bigihîşta derdora deh mîlyon kesan.
Bersiv û Berhema Resen: Xebata Kemal Tolan a li ser Xaltanê
Tam li dijî vê nêzîkatiya înkar û beralîkirina geştyarên rojavayî, îro berhemên giranbuha yên lêkolînerên kurd wekî bersiveke dîrokî derdikevin pêş. Yek ji van xebatên herî bingehîn û herî nû, pirtûka lêkolîner û nivîskarê hêja Kemal Tolan a bi navê “Danesîna Dîroka Welatê Xaltan Û Zoro Axayê Êzdiyên Xaltî” (Weşanên Na) ye.
Ev berhema giranbuha (ku di fîşek-wêneya Danasin Ke.jpg de tê xuyandar), wekî belgeyeke resen û mînakeke şonkî ya vegerîna ser koka dîrokê ye. Kemal Tolan di vê pirtûkê de, sînorên Welatê Xaltan û serokatiya dîrokî ya mîna Zoro Axa ne bi çavê dîplomatên biyanî, lê bi rêya bîra civakî, kûrahiya qewlan û rastiya parastina herêmî ronî dike. Ev berhem, îpat dike ku dema lêkolîner berê xwe didin çavkaniyên xwe yên resen, maskeyên ku dîplomatên mîna Kinneir afirandine, parçe dibin.
Banga Lêkolîneriya Kurdî û Êzdî: Ber bi Çavkaniyên Resen ve
Ev rastiyên ku di navbera rênivîsên geştyarên rojavayî de hatine veşartin, bangeke mezin a zanistî li pêşiya lêkolînerên îro datîne. Mîna ku di peyama akademîk û rexneyî ya ku ji bo lêkolîner Dawud Mirad El-Xetarî re hatî sendin de tê gotin:
“Mamoste, tê bîra te min çendîn caran gotiye û hêjî dibêjim; divê em lêkolîner û zanyarên Êzdî çavên xwe bernedine ber destên geryokên Rojhilatî û nûserên ku, ava bi sedên salan hebûna Xaltaniyê înkarkirine û dikin. Gava em zanîna xwe bikin yek, em tê ra ku dîroka xwe ya kevnar li ber qewl, dua, zargotin û hwd. yên sererast bikin, hene.”