SEMA
Berî her tiştî, ez gelekî spas dikim ku hûn malpera min dişopînin, baweriya xwe bi min tînin û van pirsên giranbiha ji min re şandine!
Arif Yilmaz : Mamoste, aşîra Celîkan li herêmên cuda wekî Celkî, Celkan, Celko û Celîkan hatiye bilêvkirin. Gelo têkiliyeke dîrokî ya vê aşîrê bi Êzdiyatî (Êzdîtî) re heye?
Kemal Tolan : Belê li gorî zanîna min , têkiliyeke dîrokî û gelekî bihêz di navbera aşîra Celîkan (Celkî / Celkan / Celko) û baweriya Êzdiyatî de heye. Her çend îro piraniya endamên vê aşîrê Misilman (Sûnî an jî Elewî) bin jî, gava ku em koka wan a dîrokî û rêyên wan ên koçberiyê lêkolîn dikin, bi eşkereyî tê dîtin ku ew rasterast bi çand û baweriya Êzdî re girêdayî ne.
Ev têkiliya dîrokî bi van faktorên bingehîn tê ravekirin:
• Koka Wan a Herêma Şêxan û Mîrgeha Botan: Dîroka devkî û qeydên koçberiyê yên aşîra Celîkan nîşan didin ku cihê wan ê yekem, herêma Şêxan a ser bi Mîrgeha Botan ve ye. Herêma Şêxan, di dirêjahiya dîrokê de navenda sereke ya Êzdiyan û cihê rûniştina rêberên wan ên herî pîroz (Şêx û Pîran) bûye. Koçkirina vê aşîrê ji wê herêmê, nîşaneya rasterast e ku ew parçeyek ji wê hewza baweriyê bûne.
• Şopên Îro Yên Vê Têkiliyê: Aşîr di nava sedsalan de dabeşî gelek milan bûye û li erdnagariyeke berfireh (Mêrdîn, Semsûr, Dîlok, Agirî, Kuluya Konyayê û heta sînorê Ermenistanê) belav bûye. Ev belavbûn bûye sedema guherîna baweriyê jî. Wekî mînak; milên aşîra Celkî yên ku li herêma Mêrdîn û Nisêbînê mane, têkiliya wan a bi baweriya Êzdî re hîn jî zindî ye. Rûspî û mezinên aşîra Celkî yên li herêmê, îro jî Cejna Êzî ya pîroz bi daxuyaniyên fermî pîroz dikin û têkiliyên xwe yên civakî û xizmtiyê bi civaka Êzdî re berdewam dikin. Milên ku çûne Anatoliya Navîn û Rojava (Celkan / Celîkan), ji ber polîtîkayên îskanê yên Împaratoriya Osmanî yên ji sedsala 17an û vir ve, bi borîna demê re bûne Misilman.
• Şerên Hêzên Herêmî û Guherîna Olê: Piştî sedsala 16an, şerê serweriyê di navbera dewletên Osmanî û Sefewî de, bandorekî pir giran û gext li ser aşîrên Êzdî kir. Di vê serdemê de, ji bo parastina canê xwe, filitîna ji fermanan an jî ji bo ku bikaribin li herêmên nû yên koçberiyê (Heleb, Meraş, Konya hwd.) cih bigirin, beşeke mezin a aşîra Celîkan derbasî baweriya Îslamê (Sûnî an Elewî) bûn. Lê belê, li aliyê din ê sînor, li wan milên ku ber bi Qafkasyayê û xeta Ermenistanê ve koç kiribûn, nasnameya Êzdî hate parastin.
________________________________________
Arif Yilmaz: Mamoste, di hinek çavkaniyan de min xwendiye ku di nava mîrektî an jî federasyona Melîkan de, li dor sala 1011an li herêma Heskîfê (Hisn Keyfa), aşîrên Celîkan û Delikan wekî du aşîrên bira hatine lîstekirin. Gelo di lîteratûrê de li ser vê agahiyê qeydên pêbawer hene?
Kemal Tolan: Bi dîtina min ev agahiya ku we xwendiye, encama tevlîhevkirina rastiyên dîrokî, serdeman û navên aşîran e ku bi borîna demê re di rîwayetên devkî an jî di hinek malperên herêmî de li hev hatine xistin (anakronîzm). Di lîteratûra akademîk de, tu qeydeke pêbawer nîne ku dibêje di sala 1011an de li Heskîfê federasyoneke bi navê “Melîkan” hebûye û Celîkan û Delikan wekî du aşîrên bira hatine lîstekirin.
Em dikarin vê tevlîheviya dîrokî û koka rastî ya vê agahiyê bi vî rengî zelal bikin:
• Şaştiya Kronolojîk û Dîrokî: Dîroka 1011an ku behs tê kirin, ne bi Heskîf an Eyûbiyan re, belê bi Dewleta Kurd a Merwaniyan a li Amedê re têkildar e. Sala 1011an, sala çûna ser text a hikûmdarê Merwaniyan, Nesrudewle Ebû Nesr Ehmed e. Di wê serdemê de li Heskîfê hîn avaniyeke bi navê “Melîkan” tunebû; herêm di bin kontrola Merwaniyan de bû. “Melîkan” (ku di kurdî de tê wateya “Melik/Hikûmdar”), ne di sala 1011an de, belê piştî salên 1260î derketiye holê. Ji hikûmdarên xanedana Eyûbiyên Heskîfê re ku ji nifşê Selahedînê Eyûbî bûn û ji ber êrîşên Moxolan reviyabûn wir, di lîteratûra dîrokê de “Begên Melîkan” dihat gotin.
• Qeydên Rastî Di Şerefnamê De Çi Dibêjin?: Gava em li pirtûka mîrê dîroka kurdî Şeref Xanê Bedlîsî ya sala 1597an, anku Şerefnameyê dinêrin, rewş zelal dibe. Di beşa “Hikûmdarên Heskîfê (Melîkan)” de, 13 qebîl û aşîrên mezin ên girêdayî vê mîrektiyê têne jimartin. Di vê lîsteyê de navê Celîkan (di qeydan de wekî Cılkî/Celıkî derbas dibe) heye. Lê belê di vê lîsteyê de navê aşîra Delikan nîne. Lîsteya di Şerefnameyê de tam weha ye: Aştî, Mıhalbî, Mıhranî, Becnevî, Şeqaqî, Isturkî, Kurdliyê Mezin, Kurdliyê Biçûk, Reşan, Kişkî, Cılkî, Hendekî, Sohanî û Bidyan.
• Koka Vê Agahiya Şaş Ji Ku Tê?: Di pêvajoya dîrokê de hem aşîra Celîkan hem jî aşîra Delikan, wekî milên jêrîn an jî civatên xizm ên Federasyona mezin a Rişvan (Reşwan) hatine qeydkirin. Aşîra Rişvan jî di dema xwe de piştgiriya leşkerî dida Mîrektî anku Begtiya Eyûbiyên Heskîfê (Melîkan). Di vegotinên herêmî de, serdema zêrîn a Merwaniyan a sala 1011an, serdema Mîrektî û Begtiya Melîkan a Heskîfê (sedsala 13-15an) û cîrantî an xizmtiya Celîkan û Delikan a di nav Federasyona Rişvan de di nav hev de hatine helandin û weha çîrokeke tevlîhev derketiye holê.
________________________________________
Arif Yilmaz: Mamoste, îro li herêma Şengalê aşîreke bi navê Jilkî / Jelkî heye û li Sûriyê jî Celkî yên Êzdî hene. Gelo li ser têkiliya van koman û aşîra Celîkan a îro tu agahî, belge an çavkaniyên akademîk di destê we de hene?
Kemal Tolan: Belê, civata Jilkî/Jelkî ya li herêma Şengalê (Sincar) û Celkîyên Êzdî yên li Sûriye û Bakur (Mêrdîn/Nisêbîn), rasterast ji heman kokê ne û bi aşîra Celîkan a Misilman a îro re yek in. Ev rewş, di dîroka aşîrên kurd de mînakeke herî klasîk a “dabeşbûn, guherîna baweriyê û qutbûna erdnîgariyê” ye. Ev girêdana dîrokî hem di xebatên qadê yên antropolojîk de hem jî di lîteratûra herêmî de bi temamî tê piştrastkirin.
• Guherîna Fonetîk a Navan: Ji ber cudahiyên zarava û devokên kurdî, navê vê aşîrê li gorî herêman guheriye: Navê Celîkan / Celkan zêdetir ji aliyê wan milên ku koçî Anatoliya Navîn, Semsûr û Dîlokê kirine û bûne Misilman ve tê bikaranîn. Navê Celkî / Çêlkî / Jilkî / Jelkî bilêvkirina wan milan e ku li Mêrdînê (Tûr Abdîn), Sûriyê (Hesekê/Qamişlo) û Îraqê (Şengal/Mûsil) mane û nasnameya xwe ya Êzdî parastine. Her weha, Suryaniyên kevnar ên wê herêmê jî ji bo van cîranên xwe yên Êzdî di zimanê xwe de dibêjin “Chalkoye” an “Celkoa”.
• Avaniya Pir-Bawerî ya Aşîrên Kurd: Di lîteratûra akademîk de (wek mînak di xebatên pisporên Kurdolojiyê yên wekî Garnik Asatrian, Nelida Fuccaro an Martin van Bruinessen de) tê destnîşankirin ku piraniya aşîrên mezin ên kurd ne tenê xwedî dîn û baweriyekê ne; her weha parçe bûne û hinek bûne Misilman û hinek jî wekî Êzdî mane. Di nav aşîrên wekî Sipkî, Celkî, Reşî û Şexkî de nîvê aşîrê Misilman e û nîvê dîtir jî Êzdî ye.
• Belgeyên Zindî Yên Li Şengal û Sûriyê: Milên aşîra Celkî yên li derdora Mêrdîn û Nisêbînê, rasterast xizmên Êzdiyên Sûriyê yên li bin xetê ne. Di nava nifûsa Êzdî ya li herêma Şengalê de jî gelek malbat hene ku paşnav an navê aşîra wan Jilkî/Celkî ye. Di encamnameya çavkaniyên ensîklopediya kurdî de (wekî gotara Celkî ya Wîkîpediyayê) bi taybetî tê destnîşankirin ku gundên Celîkan ên li Kuluya Konyayê (wekî Qirkpinar, Yeşîlyurt, Hisar, Kütükuşağı) û Celkîyên Êzdî yên li Mêrdîn û Şengalê ji aliyê kokê ve rasterast bi hev ve girêdayî ne.
• Sedema Vê Qutbûnê: Di sedsalên 17 û 18an de, di dema fermanên mezin ên Osmanî û koçberiyên bi zorê de, laşê bingehîn ê aşîra Celkî ya li Şêxan û Botanê parçe bû. Ew milên Celkî yên ku nexwestin baweriya xwe biguherînin, xwe spartin Çiyayê Şengalê û deşta Sûriyê (Cezîrê) û weha dînê xwe parastin. Ew milên ku ketin nav Konfederasyona Rişvan û hatin sirgûnkirin ji bo Anatoliya Navîn an jî li Semsûrê bi cih bûn, bi borîna demê re derbasî nav ola Îslamê bûn.
________________________________________
Arif Yilmaz: Mamoste, gelo agahiyên dîrokî hene ku nîşan bidin koka Rişvanan (Reşwan) Êzdî ye an jî di rabirdûyê de têkiliyên wan bi civakên Êzdî re hebûne?
Kemal Tolan: Belê, hem di arşîvên Osmanî de hem jî di tekstên pîroz û nivîskî yên Êzdiyan bixwe de, belgeyên pir bihêz hene ku nîşan didin koka Konfederasyona Rişvan (Reşwan) Êzdî ye û di dîrokê de têkiliyên wan ên kûr bi Êzdiyatî re hebûne.
• Qeydên Di Mişûrên Pîroz Yên Êzdiyan De: Di kevneşopiya devkî û nivîskî ya baweriya Êzdî de, metnên nivîskî yên pir kevn hene ku ji wan re “Mişûr” tê gotin. Ev mişûr nîşan didin ka kîjan Pîr an Şêx berpirsiyarê kîjan aşîrê ye. Di mişûreke Êzdiyan a ya sala 1207an de, navê qebîla “Reşan” (Rişvan/Reşî) bi eşkereyî derbas dibe. Di vî mişûrî de, civata Rişvan wekî mirîd û cemaateke girêdayî Pîr Sînî Daranî (ku yek ji pîrozên mezin ê Êzdiyan e) hatiye lîstekirin.
• Çavkaniyên Osmanî û Gotina “Êzdî ” Ya Di Cîhannûmayê De: Di serdema Împaratoriya Osmanî de, di pirtûka navdar a cografyayê Cihannüma (li dor salên 1648an) de ku ji aliyê Kâtib Çelebî û Ebû Bekir b. Behrâm ed-Dimaşḳī ve hatiye nivîsandin, pênaseyekî rasterast li ser dînê Rişvanan tê kirin. Di pirtûkê de bi awayekî zelal hatiye nivîsandin ku Kurdên Rişvan ên ku li herêma Besniya Semsûrê û Ufacik/Bakrasa Dîlokê dijîn, “Kurdên Êzdî ” ne. Ev qeyda fermî nîşan dide ku di nîvê sedsala 17an de jî laşê bingehîn an jî milên mezin ên Rişvanan hîn jî li ser baweriya Êzdî bûn.
• Dabeşbûna Erdnîgarî: Ew milên Rişvan (Reşan/Reşî) yên ku guherîna dîn qebûl nekirin û koç ne kirin, li herêmên wekî Şengal, Laliş û Dihokê man. Îro jî li Şengalê gund û malbatên bi navê “Reşwan” an “Reşî” hene ku Êzdî ne. Her weha, gava em li nifûsa Êzdî ya li bakurê Sûriyê (herêma Efrîn û Helebê) dinêrin, tê dîtin ku beşeke girîng ji wan ji aşîra Reşî/Reşwan in; ev yek bi fotoyên arşîvê yên sala 1912an (yên zarokên Êzdî yên Reşî yên Efrînê) jî hatiye îspatkirin.
• Îslamîbûn û Îskana Anadoluyê: Dema ku ev aşîr ji xeta Semsûr, Meletî û Meraşê hate girtin û ber bi Kulu û Cihanbeyliya Konyayê, Haymana, Kirşehir û Enqereyê ve bi zorê hate koçberkirin (îskanên Osmanî yên sedsala 17-18an), ev bû xala herî mezin a guherîna baweriyê. Ji bo ku ji ferman û komkujiyan bifilitin û bikaribin li Anadoluyê mafê ax û milkê bi dest bixin, milên Rişvan bi borîna demê re bûn Sûnî an Elewî. Lê belê gava ku şopên çandî û rîtuelên milên wan ên wekî Celîkan an Xalîkan îro jî ji aliyê civaknasan ve têne lêkolînkirin, bermayiyên çanda Êzdî di nav wan de têne dîtin.
________________________________________
Arif Yilmaz: Mamoste, gelo Rişvan di dîrokê de cara yekem kengî derdikevin pêşberî me?
Kemal Tolan: Li gorî dîroknasîna min, Konfederasyona Rişvan (Reşwan), di qeydên nivîskî de cara yekem di sala 1207an de di metneke pîroz aPîrên Êzdiyan (Mişûr) de; di arşîvên fermî yên dewletê de jî di sala 1519an de di defterên tahrîrê yên Osmanî de derdikeve pêşberî me.
• Mişûrên Pîrên Êzdî Yên Sala 1207an: Belgeya herî kevn a nivîskî ku navê Rişvan tê de derbas dibe, berê di nav her malbeteke Pîrên Êzdiyan de mişûreke pîroz hebû. Di vê şecerê de ku dîroka wê diçe sala 1207an, navê aşîrê wekî “Reşan” derbas dibe û wekî cemaateke dînî ya girêdayî Pîr Sînî Daranî hatiye qeydkirin.
• Defterên Tahrîrê Yên Osmanî Yên Sala 1519an: Ketina Rişvanan di arşîvên fermî yên dewletê de wekî aşîreke mezin û xwedî bac, dikeve serdemê Siltan Yavuz Selîm. Piştî ku di sala 1515an de Begtiya Dulkadiroğulları bi dawî bû û herêm ket bin destê Osmaniyan, di sala 1519an de hejmartina yekem a nifûs û bacê (tahrîr) hate kirin. Di vê qeyda yekem de Rışvan; li herêmên Meletî, Hîsn-ı Mansur (Semsûr), Besnî û Kahtayê wekî civateke koner-göçer (koçer û nîv-niştecih) bi awayekî fermî di defteran de hatine qeydkirin.
• Bûyîna Hêzeke Mezin (Sedsala 17 – 18an): Di sedsala 17an de, Dewleta Osmanî aşîra Rişvan xiste bin statûya “Valide Sultan Hassı” (anku dahata wan rasterast ji bo diya siltan diçû). Vê biryarê parastineke hiqûqî û hêzeke pir mezin da aşîrê li hemberî aşîrên dîtir. Kâtib Çelebî jî di sala 1648an de di pirtûka xwe Cihannüma de, Rişvanan wekî “taifeyeke pir mezin” ku li sînorên başûr xwedî bandorekî berfireh e, pênase kiriye.
Bi silav û hurmetên germ, Kemal Tolan!