Kêmasiyên Nexşeya Lekolînî ya Pîr Mendê Xana Ezda: Berdewamiya Kronolojîk, Sînorên Binemalî û Şaxên Eşîrî yên Colemêrgê
„Bi navê Xwedê, ez ê dest pê bikim ji kûr ve,
Bahsa daxwaza pîr û xasên li dûr ve,
Koka Mehendê û eşîra ser bi nûr ve…“
Destpêk
Ev xebat wekî nexşeyeke lêkolînî ya pêşerojê (research agenda) hatiye amadekirin da ku ew xalên kêm mayî û windakirî yên di dîroka Pîr Mendê Xana Ezda (Colemêrg) û Pîr Mendê Gor (Laliş) de ronî bike. Armanc ew e ku pêngavên lêkolînî yên qadê (fieldwork) û tespîtên erdnîgarî yên nû bên kûrkirin, bêyî ku zanyariyên di gotarên berê de hatine parvekirin werin dubarekirin.
1. Dîroka Kronolojîk û Demî: Pirsgirêka “Kî Pêşî Ye?”
• Kêmasiya Dîrokî: Di navbera Pîr Mendê Xana Ezda yê li herêma Colemêrgê û Pîr Mendê Gor ê li Laliş/Şingalê de, ji ber windabûna kronolojîk a salane, bi delîlên fîzîkî nayê zanîn ka Kî Pêşî Ye.
• Berdewamiya Lêkolînê: Ji bo derbaskirina vê astengiyê, pêngava nû ya lêkolînê vekolîna li ser hiyerarşiya kronolojîk a mîşûran e. Divê lîsteya şahidan (Xasên hemdem) a di mîşûran de li gorî serdemên dîrokî yên wekî xanedana Rewadiyan an Eyûbiyan were berawirdkirin, daku “dem û sedsala” derketina her du navan ji aliyê kronolojiya dîrokî ve bibe xwedî bingeh.
2. Sînorê Binemalî û Têkiliyên di Navbera Herdû Pîran De
• Kêmasiya Dîrokî: Di pergala Kasan de, tu belgenameyek nîne ku îspat bike her du Pîr ji heman koka xwînê yan ji heman binemalê ne. Ew di dîrokê de her wekî du binemalên serbixwe yên sîstema pîrtiyê hatine nasîn.
• Berdewamiya Lêkolînê: Li vir, kêmasiya lêkolînî tespîtkirina sînorên muredan (şagirtan) e. Pêngava pêşerojê ew e ku lêkolînek li ser eşîrên ku “Serî li ber Ocaxa Pîr Mendê Xana Ezda ditewînin” û yên ku “Muredên Pîr Mendê Gor in” were kirin. Ji hev cuda kirina van eşîr û tîreyan dê bi temamî sînorê ruhanî û binemalî yê van her du ocaxan ji hev cuda bike.
3. Tespîtkirina Serdema Koçbûna Dergehê Pîr Mend (Muzeya Wanê)
• Kêmasiya Dîrokî: Min di dîtin, nêrîn û zanînên xwe de destnîşan kiriye ku dergehê darî yê qedîm ê bi neqşên Roj, Hîv û Stêrkan ji Geliyê Xana Ezda hatiye parastin û birine Muzeya Wanê.
• Berdewamiya Lêkolînê: Kêmasiya mezin a akademîk naskirina tarîxa koçbûn û çêkirina vî dergehî ye. Lêkolîna nû divê li ser taybetmendiyên dar û hunera neqşê (iconography) ya li ser dergehê li Muzeya Wanê bibe. Tespîtkirina serdema çêkirina neqşê Rojê dê eşkere bike ka ev dergeh di sedsalên navîn de di bin kîjan zext an koçberiya fermanan de hatiye parastin û koka wî digihîje kîjan tarîxê.
4. Têkiliya Eşîra Mendikî û Deşta Mehendê ya bi Pîr Mendê Xana Ezda re
• Kêmasiya Dîrokî: Min û mamoste Fêrgîn Melîk Aykoç, di dîtin û nêrînên xwe de diyar kiriye ku Qandahara pîroz li Muradiyê (Wanê) ye, û li wir Deşta Mehendê û eşîra Mendikî (Mendikan) hene ku bi Pîr Mend re peywendîdar in.
• Berdewamiya Lêkolînê: Kêmasiya di vê xalê de, nezelaliya têkiliya teolojîk a eşîra Mendikî ya di nav Êla Zuqiriya de ye ligel Ocaxa Pîr Mendê Xana Ezda. Pêngava pêşerojê transkrîptkirina “Sebeqên Qewlê Mehendê” ye. Divê lêkolîner li herêma Serhedê li ser zargotina devkî bisekinin daku derbikeve holê ka çima û li gorî kîjan rîwayeta dînî navê vê deştê û vê eşîrê bi navê Pîr Mendê Xana Ezda ve hatiye girêdan. [1, 2]
5. Girêdana Civaknasî û Dîroka Eşîra Ezdînan (Baskê Mezin ê Ertoşiyan)
• Kêmasiya Dîrokî: Eşîra Ezdînan di nav Konfederasyona Ertoşî de wekî “birayê mezin” û xwedî prestîjeke pîroz tê qebûlkirin ku koka xwe ya manewî dispêrin nesla Hacî Mend (Xana Mezin).
• Berdewamiya Lêkolînê: Kêmasiya lêkolînî li vir li ser sîstema 12 babên Ertoşiyan e. Ji bo temamkirina dîroka civaknasî ya Colemêrgê, divê lêkolîn li ser dabeşbûna navxweyî ya her du baskên mezin were kûrkirin:
1. Baskê Mendikan: (Şaxên mîna Remûşî, Gewdan, Şîdan hwd.).
2. Baskê Hacîmendan: (Kevneşopiya herêma Çatak/Şaxê ya ku rasterast bi kalikê wan Hacî Mend ve girêdayî ye).
• Şaxên Eşîrî û Şopandina Navê Ezdînan: Her çend îro endamên 12 babên Ertoşiyan (wekî Şerefan, Mamxuran, Jîrkî, Alân, Xelîlan, Xawiştan, Mahmed Pîran, Hacan û Zêwkî) bûne Misilmanên Sûnî, lê mîrasa navê “Ezdînan” wekî bîranîneke dîrokî ya koka wan a Êzdîtiyê maye. Kêmasiya herî mezin a kûrkirina vê lêkolînê, derxistina “Şecereya Xana Mezin” e daku navên serekên eşîrê yên dîrokî û girêdana wan a manewî ya bi Pîr Mendê Colemêrgê re ji aliyê dîroka eşîrtiyê ve bibe xwedî sîstemekî ronî.
Encam
Ev xalên zanyariyê yên wekî “kêmasî” û “kêm mabûn”, pêngavên herî pîroz in ji bo nifşên nû. Temamkirina lêkolîna li ser Dergehê Muzeya Wanê, transkrîptkirina Qewlê Mehendê û tespîtkirina şaxên 12 babên Ertoşiyan ên li Colemêrgê, dê rê bide nifşê pêşerojê ku rûmeta berxwedan û koka xwe ya dîrokî bi belgeyên qetî û zanyariyên bêkêmasî nas bike.
Nivîskar: Kemal Tolan, berhevkar û lêkolînerê Êzdî
Bîbliyografya û Çavkanî
1. Tolan, Kemal (2026): Lêkolîna li ser Cûdahiya navbera Geliyê Xana Ezda û Xana Êzî ya Lalişê.
2. Ak, Wasfî (2024): Ji Serdema Dîrokê Heta Roja Me, 174 Fermanêrîşên li ser Baweriya Êzdayî, bi pêşgotina Kemal Tolan.
3. Berhem û Lêkolînên Din:
o Xebatên Kemal Tolan (2023) yên li ser nasandina Êzdiyatiyê.
o Lêkolîna Fêrgîn Melîk Aykoç a li ser Qandahara Wanê.
o Berhema Khanna Omarkhali (2008) ya li ser strûktûra civaka Êzdiyan.
o Pirtûka Pîr Dîma (2008) ya li ser Lalişa Nûranî.
o Tomarên dengî û zargotinî yên ku min di qadê de weşandine.