ڤەکۆلینەک ل سەر ڕەهێن ئۆلان(ژ دۆلا ڕافیدەین هەتا ئاسۆيێن جیهانێ)
د دەستپێکێ دە حەز دکەم ڕۆهن بکەم کو ئەڤ ڤەکۆلینە کورتییەکە ژ زانستا ئۆلێن کەڤن. د پاشەڕۆژێ دە دێ ڤەکولینەکا بەرفرەهـ ل سەر دەقێن “ئۆتۆ شمش” (Uto Shamash) پێشکێش بکەم (کو ئەز باوەر دکەم ئەم نها دبێژنێ مەصحەفا شەمسانی). نها زێدەتر ژ 100 دەقێن ئۆلی یێن “ئۆتۆ شمش” ل بەر دەستێن من هەنە کو د ناڤەڕۆك و فکرێ دە د گەل دەقێن “زانستا سنگی” یا ئێزدییان یەک دگرن.
ئەڤ ڤەکۆلینە ل سەر چەوانییا پەیدابوونا باوەرێن ئۆلی د ناڤ کووراتیا هشێ مرۆڤێ یەکەم دە دئاخڤت. ئۆل هەولێن دەستپێکێ یێن مرۆڤی بوون بۆ فێمکرنا گەردوونێ و شرۆڤەکرنا دیاردەیێن سروشتی و دانانا یاسایێن ئەخلاقی بۆ جڤاکان. د ناڤ هەموو ناڤەندێن شارستانی دە، دەڤەرا “مێزۆپۆتامیا” (ناڤبەرا دو ڕۆباران) وەک داوی تاقیگەها ڕوحی یا هەرەکەڤن د دیرۆکێ دە دیار بوو؛ ئەو نە ب تەنێ لاندکا چاندنێ و نڤیسینێ بوو، بەلکو کانییا ئێکێ یا سیستەمێن لاهۆتی بوو کو کارتێکرن ل تەڤایا جیهانێ کر.
ئەڤ ڤەکۆلینە پشت ب خواندنا زنجیرا دەمی یا ئۆلان دبەستت ژ باوەرێن ڕافیدەینی یێن ڕەسەن کو بۆ هزاران سالان ڤەدگەڕن، هەتا دگەهتە ئۆلێن ئیبراهیمی و بزاڤێن نوو ب تێهندان ل سەر تێکهەلبوونا جوگرافی و کەلتووری د ناڤبەرا شارستانیێن نیل، هند، فارس و ڕۆژهەلاتا دوور دا.
ئێک: خشتێ دەمی یێ ڕەهێن ئۆلی (ژ کەڤنترین هەتا نووترین)
باوەرییا ئێزدییاتی (إیزیدا) 6000 سال: یەک ژ کەڤنترین سیستەمێن ڕوحی یێن زیندی دئێتە هژمارتن، ڕەهێن وێ دگەهنە میترائیزمێ و فەلسەفەیێن مێزۆپۆتامییا کەڤن. خودان سالنامەیەکا تایبەتە کو ب هەزاران سالان بەری زایینی دەست پێ دکەت. د سەدێ یازدێ یێ زایینی دە، پرۆسەیەکا نووژەنکرن و ڕێکخستنا ئیداری دیت بۆ پاراستنا وێ ژ مرنێ. ئەڤ ئۆلە ب “تناسخ” (ڤەگوهاستنا ڕوحان) باوەرە.
ئۆلا سۆمەری 5500 سال: ل باشۆرێ مێزۆپۆتامیا (عێراقا کەڤن) پەیدا بوو، یەکەم ئۆل بوو کو ئەفسانەیێن خوە نڤیسین (وەک داستانا گلگامێش). گرنگی ددا خوداوەندێن کو نوونەراتیا هێزێن سروشتی دکرن وەک “ئانۆ” و “ئینلیل”، و بنیاتێ پەرستگەهێن مەزن (زقورات) دانا.
ئۆلا فیرعەونی (مسريا کەڤن) 5100 سال: ل گەل یەکگرتنا هەردو پشکێن مسرێ دەست پێ کر، ب فرەخوداوەندی و گرنگیدان ب ژیانا پشتی مرنێ و مۆمیاکرنێ . باوەرییا وان ب چەمکان “ماعەت” هەبوو کو نوونەراتیا هەق و ئێمناهییا گەردوونێ دکر.
هیندۆسی4000 سال: ئۆلەک نینە کو تنێ یەک دامەزرینەر هەبت، بەلکو تێکەلەیەکە ژ تەقالیدێن فەلسەفی و ئۆلی کو ل هندێ گەشە کریە. پشت ب دەقێن “فیدی” یێن کەڤن دبەستت و ب تناسخا ڕوحان و سیستەمێ چیناتی یێ ڕوحی باوەرە.
ئۆلا ئاشووری 3800 سال: ل باکورێ مێزۆپۆتامیا وەک لقەک ژ کەلتوورێ ئەکەدی و سۆمەری پەیدا بوو. ب ناڤەندا خوداوەند “ئاشوور” (خوداوەندێ دەولەت و شەڕی) دهاتە ناسین و دەربڕینەک بوو ژ هێزا ئیمپراتۆری و سیستەمێ سەربازی یێ ئاشوورییان.
جوهوتی (یەهودی) 3300 سال: کەڤنترین ئۆلا ئیبراهیمی یە مایی؛ ب پەیمانا پێخەمبەر ئیبراهیم (س.خ) دەست پێ کر و وەک شەریعەتەکێ نڤیسی (تەورات) ل سەر دەستێ پێخەمبەر مووسا (س.خ) پشتی دەرکەفتنا ژ مسرێ جهگر بوو، و باوەری ب یەزدانێ تاق و تەنێ چەسپاند.
زەردەشتی 3000 سال: “زەردەشت” ل وەلاتێ فارس دامەزراند؛ بانگا خەباتا د ناڤبەرا هێزا خێرێ (ئەهورامەزدا) و هێزا شەڕی (ئەهریمان) دا دکر. کارتێکرنەکا کوور ل سەر چەمکێن بەهەشت، دۆزەخ و لێپرسینێ دکر.
سابيئەیا مەندائی (ڕەهێن گەلەک کەڤن بەری مەسیحیەتێ): ئۆلەکا یەکخوداوەندی و غەنۆسی یا گەلەک کەڤنە. شوونگرتیێن وێ ڕەهێن خوە بۆ ئادەم، شیت و نۆح ڤەدگەڕینن و یەحیا کوڕێ زەکەریا وەک پێخەمبەرێ خوە یێ هەرەدیار دبینن. ئاڤا ڕەوان د ڕێورەسمێن مۆرکرنێ دە پیرۆز دکەن.
بۆدی 2500 سال: “سیدهارتا گۆتاما” (بۆدا) ل هندێ دامەزراند؛ گرنگی ددا ڕزگاربوونا ژ ئازارێن مرۆڤاتییێ ب ڕێیا گەهشتنا ب حالەتێ “نیرڤانا” ب ڕێیا تێڕامان و زوهدا ئەخلاقی.
شینتۆ (یابانی) 2300 سال: ئۆلا ڕەسەن یا یابانێ یە؛ ل سەر پەرستنا ڕوحێن سروشتی (کامی) و پیرۆزکرنا باپیران هاتییە بنیات کرن و پشکەکا سەرەکی یە ژ ناسنامەیا کەلتووری و نەتەوەیی یا یابانێ.
مەسیحیەت 2000 سال: ل فەلەستینێ عیسا مەسیح (س.خ) وەک چاکسازی و نۆژەنکرنا پەیاما ئیبراهیمی دەست پێ کر و ل جیهانێ بەلاڤ بوو هەتا بوویە مەزنترین ئۆل ژ لایێ هەژمارا شوونگرتیان ڤە، کو تێهنێ ددەتە سەر حەزژێکرن و قورتالبوونێ.
ئیسلام 1400 سال: ل مەکەهێ پێخەمبەر محەمەد (س.خ) د سەدێ هەفتێ یێ زایینی دە دەست پێ کر؛ بانگا یەکخوداوەندیا ڕەها و دادپەروەرییا جڤاکی کر و بوو شارستانییەتەکا جیهانی کو ڕۆژهەلات ب ڕۆژئاڤا ڤە گرێ دا.
ئەحمەدی 135سال: بزاڤەکا ئۆلی یا نوو یە، ل هند/پاکستان د سالا 1889ێ دە ل سەر دەستێ میرزا غولام ئەحمەد هاتە دامەزراندن یێ کو خوە وەک نووژەنکەرێ پەیاما ئیسلامێ ناساندی.
دوو: شڕۆڤەکرنا جوگرافی بۆ ئۆلێن کەڤن
ناڤەندا تیشکدانێ: ئۆلێن دولا ڕافیدەین (مێزۆپۆتامیا) ئەڤ ئۆلنە (ئێزدی، سۆمەری، ئاشووری، مەندائی) ب پەیوەندییا خوە یا بهێز ب ژینگەها هەردو ڕۆباران دئێنە ناسین. ئەم دبینن کو “ئاڤ”، “ئاخ” و “رۆژ” توخمێن پیرۆزن د ناڤ هەمی ئەڤان باوەران دە، کو ئەڤە ژی یەکگرتنا جوگرافییا وان نیشان ددەت.
تێکهەلبوون ل گەل ئۆلێن دەرڤەی ڕافیدەین
دولا نیل (مسر): تەڤی نێزیکییا وێ ژ ڕافیدەین ئۆلا فیرعەونی ب شێوەیەکێ سەربەخۆ گەشە کر، کو پتر گرنگی ددا ڕۆبارێ نیل و نەمرییێ لێ د گەل ئۆلێن ڕافیدەین د چەمکێ “فرەخوداوەندیێ” دە یەک دگرت.
دۆلا سەند و ڕۆژهەلات (هند و یابان): هیندۆسی، بۆدی و شینتۆ نموونێن ئۆلانە کو دوور ژ کارتێکرنا ڕاستەوخۆ یا ڕافیدەین پەیدا بوون، پتر ل سەر فەلسەفەیا تێڕامانێ و ڕووحانییەتا ناڤخۆیی سەکنین.
د دووماهییێ دە، ئەز د ڤێ ڤەکولینێ دە دخوازم دیار بکەم کو دیرۆکا ئۆلی نە پارچەیێن ژێکڤەکری نە، بەلکو زنجیرەکا پێکڤەگرێداینە. ئۆلا ئێزدی و سۆمەری بەرێ بنیاتێ یێ هزرا ڕوحی دانا و ئۆلێن پشتی وان هاتین (ئیبراهیمی و ڕۆژهەلاتی) ئەو چەمک د قالبێن نوو دە داڕشتن، ئەڤە دسەلمینیت کو جوگرافیا هەر دەم یاریزانا هەرەمەزن بوویە د ئاڤاکرنا وژدان و ئیمانا مرۆڤان دە.
ژێدەر:
دەقێن پەرستگەهێن کەڤن (پەرستگەهێن ئۆرنەمۆ، نەرام سین، و پەرستگەها ئێزیدا).
کتێبا (George Percy Badger) یا نڤیسکار بيرس بادجەر د سالا ١٨٥٢ێ دە (ل سەر باوەریێن ئێزدییان – پشكا دەهێ).