XEBAT Û HEVPEYVÎNA DÎROKÎ:
Sema
PÊŞGOTIN
Ev xebat û hevpeyvîna dîrokî ya ku rûpelên kûr û piralî yên bawerî, mîtolojî, felsefe û rîtuelên Êzdiyatiyê ronî dike, ji aliyê me (Kemal Tolan û Kekê Sedîq Basî) ve bi rahmetiyê Feqîr Hecî Şemo re hatiye çêkirin. Feqîr Hecî Şemo ew zanyar û rihaniyê pîroz e ku 45 salan li geliyê pîroz ê Lalişê, li ber deriyê mala Şêx Adî bêwestan îbadet kiriye. Ev xebata hêja bi hemû hûrgiliyên xwe li ser kasetên vîdiyoyê hatiye qeydkirin.
Naveroka vê hevpeyvîna gelekî dirêj, li ser bingeha gelek pirs û bersivên lêkolînî hatiye avakirin. Mijar û girîngiya herî mezin li ser nasnameya qedîm a Êzdiyan, koka navê “Dasin”, wateya sembolên mîna Tawisê Melek, Xerqeyê Şêx Adî, Marê Reş ê li ser deriyê Lalişê, Berat, Pira Selat, Bisk û her weha têkiliya Êzdiyatiyê bi mîtolojiyên mîna ya Aryen, Sûmer û Babîlonê re tê nîqaşkirin. Di heman demê de, bandorên dîrokî, fermanên li ser Êzdiyan û têkiliyên civakî yên bi olên din re di bin ronahiya gelek çavkaniyên nivîskarên Êzdî û lêkolîneran mîna Pîr Xidir Silêman, Etem Xemgîn, M. Sîraj Bilgîn, Turan Dursun û gelek rojhilatnasên biyanî de têne nirxandin.
Ev hevpeyvîna dîrokî û qeydên girîng ji aliyê me ve hatine amadekirin(heta vêga gelek beşên klipên video vên vê hevpeyvîna pîroz jî di malperên medya xwe de parve kirine). Qonaxa yekem a vê rûniştin û hevpeyvînê di dîroka 16.01.2000 de li bajarê Oldenburgê (Almanya) bi rê ve çûye. Her weha hinek agahiyên din û şîroveyên girîng di navbera salên 1996, 1997 û 1998an de (mîna agahiyên ku ji Farûk Beg kurê Elî Beg di dîroka 09.10.1998an de li Oldenburgê hatine girtin) li ser hatine zêdekirin û ji aliyê Kemal Tolan ve weke dokûmenteke taybet a Microsoft Office Word hatiye tomarkirin.
============================================
BEŞA YEKEM: TAYBETMENDIYÊN DÎN DI CIVAKÊ DE
============================================
Kemal Tolan: Di baweriya me de, wateya dîn ji bo mirovekî çi ye?
Feqîr Hecî Şemo: Dîn, her kesek rêya xwe bigire, rêya îmana xwe bigire. Xwedê Teala daxwaz kiriye ku 72 milet her yek bi adatekî, her yek bi rengekî, her yek bi şiklekî ber bi Xwedê ve herin da ku her kes îbadeta Xwedê bike. Ku mirov rêz û resmê xwe, adat û teqasîdên xwe bîne cîh, ev dîn e. Heke mirov adat û teqasîdên xwe bi cîh neyîne, dînê mirov tune ye, yanî ew mirov bêdîn e. Dînê Xwedê, her kesê ku rêz û resmên xwe, adat û teqasîdên xwe tîne cîh, ew mirov xwedî dîn e û xwedî îman e.
Dîn exlak e, dîn merîfet e, dîn rêya Xwedê ye, dîn îbadeta Xwedê ye. Mirovekî dîndar di nav cîranên xwe de, di nav gundê xwe de û di nav miletê xwe de divê bibe mirovekî mehfûz, xêrxwaz, hevkar û emîn. Mirovekî ku bi her kesî re baş be, ew mirovekî dînî ye.
Di vî zemanî de ku her tişt xira bûye, heke mirov xirabiyê neke, bêbextiyê neke, tişqalê neke, fesadiyê neke û karên bêxêr neke, ew mirov xwedî dîn e. Xwedê mirovê wisa hem di dunya hem jî di axiretê de kamil dike.
============================================
BEŞA DUYEM: ÎMAN Û QEWLÊN ÊZDIYATIYÊ
============================================
Kemal Tolan: Baweriya Êzdiyan bi qewlan ve girêdayî ye?
Feqîr Hecî Şemo: Belê, em dibêjin ku îmana me ji qewlan e. Îmana me bi qewl û ilmê şêxatiyê ve girêdayî ye. Mirov wekî ku heqîqetê bibîne, divê guh bide qewl û nesîhetê. Guh bidin her kesê ku guhdar e, eger dixwazin xêrê bibînin, divê guh bidin qewlê mêran. Kesê ku qewl û ilmê şêxatiyê qebûl neke, dîn qebûl nake. Qewlên me hemû dur û cewahir in, hemû kîlimatê Tawisê Melek in, hemû kîlimatê li ser Lûhê Mehfûz in.
============================================
BEŞA SÊYEM: ÊZDIYATIYA BERÎ DEMA ŞÊX ADÎ
============================================
Kemal Tolan: Berî dema Şêx Adî de, Êzdiyatî çawa bû?
Feqîr Hecî Şemo: Berî Şêx Adî jî Êzdiyatî hebû. Di zemanê berî Êzdî de, ferman li me rabûn, em ketin bin bandora îslamê, lê me îbadet, adat û teqasîdên xwe, rêz û resmên xwe parastin heta ku gihîşt zemanê Êzdî. Di zemanê Êzdî de, wextê Êzdî bi hereketekê rabû, zeman diyar kir ku em Êzdî ne.
Rola Şêxan û Naskirina Xwedê :
Kemal Tolan: Em di rêya Şêx Adî re Xwedê nas dikin?
Feqîr Hecî Şemo: Belê, di wasita Şêx Adî re em Xwedê nas dikin. Şêx Adî ji bo me ilm û urfan anî. Şêx Adî feqîr diyar kirin, qewal diyar kirin, mirî diyar kirin, şêx û pîr diyar kirin. Lê belê berî Şêx Adî jî me Xwedê nas dikir, em Êzdî bûn û miletê Êzdî bûn, me îbadeta Xwedê dikir û em Xwedê-peris bûn.
============================================
BEŞA ÇAREM: ŞERTÊN ÊZDIYATIYÊ Û ZIMANÊ KURDÎ
============================================
Kemal Tolan: Heke mirovek li cihekî bi tenê be, meriv dikare bêje ez Êzdî me bêyî hebûna şêx û pîran?
Feqîr Hecî Şemo: Belê, eger mirov li dervayî welêt be jî, tenê be, şêx û pîr li cem nebin jî, eger li wir Êzdiyatiya xwe hefzed bike, mihafize bike û îtiraf bike ku ew Êzdî ye, ew Êzdî ye û Êzdiyatiya wî qahîmtir e.
Kemal Tolan: Gelo şertekî Êzdiyatiyê jê axaftina bi Kurdî ye?
Feqîr Hecî Şemo: Erê, şertê Êzdiyatiyê axaftina bi Kurdî ye. Kesê ku Kurdî nezanibe jî eger li xeribiyê be, li şaristanan be û hawarê bibe Xwedê û Tawisê Melek û bêje ez Êzdî me, Xwedê hawara her kesî dibîse. Xwedê dibêje: “Min erd û ezman afirand, Şêx Adî li her derê ye”. Çi milet bibe, çi Alman, çi Fransî, çi Ereb, çi Tirkmen be, madem ku haş ji Xwedê heye û haş ji Êzdiyatiya xwe heye, ew mirov azad û hur e.
============================================
BEŞA PÊNCEM: MAHR (ZEWAC) Û DÎWAN DI ÊZDIYATIYÊ DE
============================================
Kemal Tolan: Di Êzdiyatiyê de wateya mahrê (zewacê) çi ye?
Feqîr Hecî Şemo: Wateya mahrê, helalkirin e. Zîna heye, lê mahrkirin helalkirin e. Heta mirovekî Êzdî jina xwe mahr neke, ew hemû zîna ye. Ji bo mahrkirinê divê sê şahid (gunehkar) hebin, şêx hebe û mahr bê birîn bi raye (îzna) dê û bavê her du aliyan. Şahid divê ne ji malbatê bin, divê mirovên xerîb bin.
Kemal Tolan: Temenê zewacê di Êzdiyatiyê de çi ye?
Feqîr Hecî Şemo: Ji bo zewacê, eger temen gihîşt 18 salan, zewac helal e. Eger her du alî bi dilê xwe bizewicin, ew mahr helal e. Şertê ku li Ewropayê dibêjin divê 18 salî bin, ew ji bo qanûnên eskerî ye, lê li cem me berî 18 saliyê jî eger bi dilê hev bin, zewac durust e.
Wexta şêxê merivg têye malê, meriv li ber wî rûnê , zarok û pîrên xwe hemûyan bînî ber wî, destê wî maç bikin, ew ê duayan ji bo we bike. Mirov nikare bêyî rêz û hurmetê bijî. Divê mirov heqê xwe û heqê Xwedê nas bike da ku maşê (rizgariya) xwe helal bike. Heke mirov Xwedê nas neke, xizmeta Êzdiyatiyê neke, karên wî heram in.
============================================
BEŞA ŞEŞEM: BERAT Û TOKA ÊZDÎ
============================================
Kemal Tolan: Wateya Berat û Tokê çi ye? Berat çawa dibe û kî dikare Beratê belav bike?
Feqîr Hecî Şemo: Toka Êzdî (Toka Tawisê Melek e), nîşana Tawisê Melek e. Rabilalemin ev toka zêrîn da destê Tawisê Melek. Ev ji bo roja qiyametê ye. Ji bo roja qiyameta giştî, eger mirovekî Êzdî ev toka li stûyê wî nebe wextê mirinê, ew nîşana Tawisê Melek e ku ew ne Êzdî ye. Ji ber vê yekê stûyê mirov divê bi vê tokê ve girtî be wextê ku mirov diçe ber dilovaniya Xwedê.
Nîşana Beratê jî roja sikanê ye, ji ezmanan hatiye. Tawisê Melek sikan aniye Lalişê. Ev axa beratê ne ji çolê hatiye; em vê axê ji şikefta beratê tînin, em bi ava Kaniya Spî çêdikin û di nav milet de belav dikin. Kesên xizmetkar û oldarên Lalişê (wek Feqîr û Qewalan) dikarin vê Beratê belav bikin.
Kemal Tolan: Wateya Pira Selatê çi ye û ev pire li ku derê ye? Her wiha, wateya beranê Îbrahîm Xelîl ji bo me çi ye? Gelo Îbrahîm Pêxamber ne Cuhû bû?
Feqîr Hecî Şemo: Pira Selatê di baweriya me de pira pîroz a derbaskirina ruh e ber bi heqîqetê ve. Di qewl û ilmê me de cîhê wê di serî de di warê manewî de ye. Çîroka qurbanbûna beranê Îbrahîm Xelîl ji bo me nîşana xêr, xwenasîn û dilovaniya Xwedê ye ku li şûna mirov, heywanek bû qurban. Îbrahîm Xelîl di nav hemû olan de weke bavekî olî tê qebûlkirin, berî ku dînên mîna Cuhûtiyê bi navê xwe yê îro derkevin holê jî ew xwedî mezheb û rêyeke ber bi Xwedê ve bû.
============================================
BEŞA HEFTEM: NÎŞANA TEYRÊ TAWIS Û HEFT TAWISÊN PÎROZ
============================================
Kemal Tolan: Çima teyrê Tawis ji bo Êzdiyan pîroz e? Meseleya 7 Tawisên ku di dîrokê de hatine parvekirin (wek Tawisa Şengalê, Tawisa Helebê, Tawisa Mosqofa hwd.) û desteserkişandina wan ji aliyê Osmaniyan ve çi ye?
Feqîr Hecî Şemo: Sembola Tawisê Melek ji bo me serokê melekên Xwedê ye. Lêkolînerên biyanî (wek Ainsworth an Lidzbarsky) xwestine vê sembolê bi xwedawendên Babil an Asuriyan ve girêdin, lê di dilê Êzdiyatiyê de ew roniya yekem a Xwedê ye. Rast e, di dîrokê de heft Sembolên Tawisê (Sancaq) hebûn ku diçûn nav herêman:
-
Tawisa Enzel (ji bo devera Şêxan)
-
Tawisa Şengalê
-
Tawisa Helebê
-
Tawisa Xaltiya
-
Tawisa Zozanê
-
Tawisa Mosqofa (ji bo Ermenistanê)
-
Tawisa Tewrêz û Bahzanê
Di dema fermanan de, mîna fermana Omer Wehbî Paşeyê Osmanî di sala 1892an de, hinek ji van tawisan hatin girtin, lê paşê bi xêra serok û malbatên mîna malbata mîr (wek Farûk Beg) dîsa hatin parastin û vegerandin halê xwe yê kevn.
============================================
BEŞA HEŞTEM: NAVÊ “DASIN” Û DÎROKA MÎREKTIYAN
============================================
Kemal Tolan: Di pirtûkên dîrokê de gelek caran ji Êzdiyan re dibêjin “Dasin” an “Dauasin”. Gelo ev nav ji ku tê? Çîroka Mîr Caferê Dasinî di sala 1640an de çi bû?
Feqîr Hecî Şemo: Navê Dasin yan jî Dasenî navekî pir kevn ê heremî û eşîrî ye ku li ser miletê me hatiye kirin. Wextê ku gerokên hatine Kurdistanê, wan dît ku milet ji xwe re yan dibêjin Êzdî yan jî xelk ji wan re dibêje Dasenî. Dîroka me tije ferman û berxwedan e. Çîroka Mîr Caferê Dasinî (an Hisên Begê Dasinî di sedsalên berê de) nîşana serxwebûn û parastina dînê me ye li hemberî êrîşên waliyên wek yên Diyarbekir û Mûsilê. Miletê me heta sala 1638-1639an li çiyayên xwe serê xwe li ber zilmê netewand.
============================================
BEŞA NEHEM: RENGÊN PÎROZ, ÇIRAYÊN LALIŞÊ Û SEMA
============================================
Kemal Tolan: Çima rengên Kesk, Sor û Zer ji bo me pîroz in? (Kovara Roj û Etem Xemgîn). Her wiha, wateya vêxistina 231 çirayên li Lalişa Pîroz çi ye?
Feqîr Hecî Şemo: Rengên Kesk, Sor û Zer sembolên jiyanê, biharê û xwezayê ne. Wek ku di Kovara Roj de jî hatî diyarkirin, ev reng her wiha rengên ku di dema Cemayê de têne bikaranîn in. Vêxistina çirayan li Lalişê nîşana roniya Tawisê Melek û xwedanên pîroz e. Her çirayek li ser navê xasekî an qenciyekî li Lalişê dadikeve da ku tarîtiya dinyayê ronî bike.
Kemal Tolan: Kesên ku karibin Semayê bikin kî ne û çend kes in? Gelo raste ku 7 kes Semayê digirin?
Feqîr Hecî Şemo: Belê, rast e. Di rîtuelên me yên pîroz de Sema ji aliyê kesên taybet û oldar ve tê girtin. Bi gelemperî û weke sembol, 7 kes semayê digirin ku ev 7 kes nîşana her heft melekên pîroz in (Heft Surên Lalişê).
Kemal Tolan: Gelo dibe ku jin û mêr bi hev re herin ser Kaniya Spî û jê vexwin?
Feqîr Hecî Şemo: Nabe. Rêz û resmên serdana Kaniya Spî û tîrêjên pîroz ji bo jin û mêran cuda hatine diyarkirin da ku hurmeta cîhê pîroz û edetên me neyên binpêkirin.
============================================
BEŞA DEHEM: KIRAS GUHARTIN, REENKARMASYON Û ADETÊN KEVN
============================================
Kemal Tolan: Li gorî Êzdiyatiyê, miriyek çawa rihê xwe daje? Gava miriyek dikeve ber rihdanê, gerek e kesên li dora wî çi bikin? Çima em dibêjin miriyên me namirin, ew ‘kiras diguhêrin’? Gelo ev tê wateya ku rih namire?
Feqîr Hecî Şemo: Di baweriya me de, mirin tune ye; tenê guhartina kiras heye (kiras guhartin). Rih namire, ew herdem zindî ye. Wextê ku mirovek dikeve ber rihdanê, divê kesên derdorê duayan bixwînin, telqîn û qewlan bêjin da ku rihê wî bi silametî û bê tirs ber bi Xwedê ve biçe. Em dibêjin mirî namirin, ji ber ku rih ji qalibekî derdikeve û dikeve qalibekî din.
Kemal Tolan: Gava ku rih namire û dikeve qalibekî din, wê wextê çima Cenet û Cehnem heye? An jî gelo Cenet û Cehnem tune ne? Çi ferqiyet di navbera Cin û Horiyan de heye?
Feqîr Hecî Şemo: Di ilmê me de, ev dunya bi xwe hem Cenet e hem jî Cehnem e, li gorî kirinên mirov. Roja meşherê û hesabê heye. Rihê ku kamil dibe digihîje daxwaza xwe û nêzîkî roniya Xwedê bo (Cenet), lê rihê ku di qalibê dinyayê de xerabî kiriye, di nav ezab û tarîtiyê de dimîne (Cehnem). Melek û Cin her du jî qasidên Xwedê ne, lê erk û afirandina wan cuda û serbixwe ye. Horî nîşana paqijî û bedewiya manewî ya ezmanî ne, lê cin di asteke din a afirandinê de ne.
Kemal Tolan: Wateya wexta heyv (hîv) dihate girtin ku li tenekan dixistin çi ye? Gelo ev adetên kevn in?
Feqîr Hecî Şemo: Belê, ev adetên pir kevn in ku ji dema astronomiya berê û naskirina stêrkan mane. Di demên berê de gava heyv an roj dihat girtin, xelk ditirsiya ku tarîtî bi ser dinyayê de bê. Ji bo ku tarîtî biçe û ronahî vegere, wan li tenekan dixist da ku deng derkeve. Ev nîşana parastina ronahiyê bû li dijî tarîtiyê.
============================================
DÎROKA AMADEKIRINÊ Û ÇAVKANÎ
============================================
Ev hevpeyvîna dîrokî û qeydên girîng ji aliyê lêkolîner û nivîskar Kemal Tolan û birêz Sedîq Basî ve hatine amadekirin. Qonaxa yekem a vê rûniştin û hevpeyvînê di dîroka 16.01.2000 de li bajarê Oldenburgê (Almanya) bi rê ve çûye. Her weha hinek agahiyên din û şîroveyên girîng di navbera salên 1996, 1997 û 1998an de (mîna agahiyên ku ji Farûk Beg kurê Elî Beg di dîroka 09.10.1998an de li Oldenburgê hatine girtin) li ser hatine zêdekirin û ji aliyê Kemal Tolan ve weke dokûmenteke taybet hatiye tomarkirin.
GOTINÊN SEREKE Û TÊGÎHÊN KILÎT (JI DEVÊ FEQÎR HECÎ ŞEMO)
Ev têgîhên jêrîn hîmên felsefî û dînî ne ku di bersivên Feqîr Hecî de rasterast derketine pêş:
-
Dîn û Exlak: Dîn wekî pênaseya exlak, merîfet, rêz girtina li adat û teqasîdan û xêrxwaziya di nav milet de tê pênasekirin.
-
Îmana ji Qewlan: Girêdayîbûna baweriyê bi qewl, nesîhet û ilmê şêxatiyê re ku wekî kîlimatên pîroz ên li ser Lûhê Mehfûz tên qebûlkirin.
-
Kiras Guhartin: Di baweriya Êzdiyatiyê de mirin tune ye; tenê “kiras guhartina” rih heye ku rih ji qalibekî dikeve qalibekî din.
-
Toka Êzdî: Toka pîroz a li stûyê her Êzdiyekî ku nîşana Tawisê Melek û nasnameya îmanê ya ji bo roja qiyametê ye.
-
Berat (Tofik): Axa ku ji şikefta beratê ya li Lalişê tê girtin û bi ava Kaniya Spî ji aliyê xizmetkarên Lalişê ve tê çêkirin.
-
Zewac û Mahr: Sîstema helalkirinê ya ku divê bî sê şahidên xerîb (gunehkar), bi amadebûna şêx û bi îzna dê û bavan pêk bê.
-
Heft Tawis (Sancaq): Sembolên pîroz ên tûncîn ên ku li gorî herêman hatine dabeşkirin (wekî Tawisa Enzelî, Şengalê, Helebê hwd.) û ji aliyê binemala Mîr ve hatine parastin.
-
Vêxistina Çirayan (231 Çira): Rîtuela ronîkirina Lalişê ya ku her êvar li ser navê xasekî an qencekî dadikeve da ku tarîtiya dinyayê ronî bike.